Beatrix vroeg al voor opkomst Fortuyn raad over populisme

Koningin Beatrix signaleerde volgens een nieuw boek al vroegtijdig de opkomst van het populisme.
Koningin Beatrix signaleerde volgens een nieuw boek al vroegtijdig de opkomst van het populisme. Foto NRC / Vincent Mentzel

Koningin Beatrix onderkende de opkomst van het populisme nog voor de oprichting van Leefbaar Nederland en voordat Pim Fortuyn de politiek in ging. Ze concludeerde in 2000 dat de groeiende ontevredenheid van de burgers consequenties zou hebben voor haar eigen positie en nam in overleg met toenmalig premier Wim Kok en vicevoorzitter van de Raad van State Herman Tjeenk Willink maatregelen: ze nodigde zeven ‘onafhankelijke geesten’ uit om te bespreken wat zij kon doen om het populisme het hoofd te bieden.

Dat blijkt uit het boek Beatrix. Dwars door alle weerstand heen van Jutta Chorus, dat donderdag verschijnt. “Ik heb het achteraf opmerkelijk gevonden dat de koningin zo’n zuiver voorgevoel had”, zegt Tjeenk Willink in dat boek.

Er is iets aan de hand in het land, vond Beatrix rond de eeuwwisseling. Ze zag dat burgers in toenemende mate ontevreden waren en gericht op hun eigenbelang, terwijl Nederland economisch in euforie verkeerde. Bovendien maakte ze zich zorgen over haar scherp afnemende populariteit. In 1996 peilde bureau Nipo dat 87 procent van de Nederlanders Beatrix ‘sympathiek’ vond, vier jaar later was dat percentage gezakt naar 67.

Tabaksblat, Welten en Schuyt behoorden tot adviseurs

Samen met Tjeenk Willink nodigde ze in de herfst van dat jaar een ‘huiselijke gespreksgroep’ uit op Huis ten Bosch. In die groep zaten onder anderen Unilever-topman Morris Tabaksblat, politiekorpschef Bernard Welten en socioloog Kees Schuyt. De bijeenkomsten hadden tot gevolg dat de Oranjes vanaf dat moment meer naar buiten zouden treden.

“Koningin Beatrix heeft grote moeite met het populisme”, zegt oud-premier Ruud Lubbers in het boek. “Ze had niets met Fortuyn. Ik kan wel zeggen dat ze opvallend rustig reageerde op de moord op Fortuyn”, zegt hij. “Ze stond er boven.”

In het buitenland bagatelliseerde Beatrix de invloed van Fortuyn en later Wilders. Ben Bot, die tussen 2003 en 2007 minister van Buitenlandse Zaken was en met Beatrix staatsbezoeken aflegde in Thailand, Argentinië, België en Letland, zegt:

“Over die opmars zei de majesteit tijdens haar bezoeken: er is een bepaalde beweging, maar in het parlement heeft die partij geen meerderheid. Het populisme is niet Nederland-breed. Het is een sentiment. De LPF [de partij van Fortuyn, red.] heeft kort meegeregeerd, maar dat was geen succes.”