VU-antropoloog verzon artikelen en veldwerk

Er waren al twijfels of cultureel antropoloog Mart Bax zijn veldwerk echt uitvoerde. Nu blijkt ook een derde van zijn artikelen niet te bestaan.

Gepensioneerd VU-antropoloog Mart Bax heeft waarschijnlijk op grotere schaal onwaarheden verteld dan eerder bekend werd. Dat blijkt uit een artikel in de Volkskrant van afgelopen zaterdag. De krant stelde vast dat een derde van de 65 wetenschappelijke publicaties die Bax opgaf voor de wetenschappelijke jaarverslagen niet bestaan. Ook is onzeker dat hij alle lezingen heeft gehouden die hij opvoert in zijn publicatielijst. Bij minstens twee conferenties daagde hij niet op, melden de toenmalige organisatoren.

De Vrije Universiteit besloot al in oktober vorig jaar het werk van Bax tegen het licht te laten houden door een onderzoekscommissie. Dat gebeurde naar aanleiding van mijn boek Ontspoorde wetenschap (2012). Daarin worden twijfels geuit over het gehele oeuvre van Bax, met name over publicaties over kloosters en rituelen in Brabant en over onderzoek dat Bax in de jaren negentig heeft verricht in bedevaartsplaats Medjugorje in Bosnië-Herzegovina. Hij zou onder meer een klooster en een bedevaartsplaats hebben verzonnen in Brabant, en een ‘kleine oorlog’ in Medjugorje met 140 doden, 60 vermisten en 600 vluchtelingen.

Volkskrant-medewerker Richard de Boer, die de lokale talen spreekt, reisde af naar Medjugorje om bewoners te raadplegen, door Bax beschreven locaties te (be)zoeken en officiële documenten in te zien. Hij vond vele bewijzen dat allerlei details die Bax opvoert, niet kloppen. Diverse door Bax genoemde bronnen bleken niet te bestaan of een andere inhoud te hebben. Controle van het werk van Bax is lastig omdat hij veel pseudoniemen gebruikt voor personen en plaatsnamen.

Bax heeft nu voor het eerst openlijk gereageerd op de aantijgingen. In een brief (te vinden op de website van de Volkskrant) zegt de in 2002 gepensioneerde hoogleraar dat hij in zijn boek uit 1995 over Medjugorje een „vervelende vergissing” heeft begaan. De door hem genoemde aantallen doden, vermisten en vluchtelingen uit de ‘kleine oorlog’ in 1991/1992 hebben in feite betrekking op de Tweede Wereldoorlog, stelt Bax nu. Hij zegt dat hij dat nooit heeft kunnen rectificeren omdat er geen tweede druk is verschenen.

Ombudsman wetenschappelijke integriteit Peter Hollander van de Vrije Universiteit laat weten dat de definitieve onderzoekscommissie inmiddels aan de slag is. „We hebben een driekoppige commissie aangesteld met twee antropologen en een geschiedkundige. Het onderzoek gaat trager dan gehoopt. De contacten met Bax verlopen nogal moeizaam, via een tussenpersoon.” Bax meldt zelf in zijn brief aan de Volkskrant dat hij de commissie intussen een „zeer uitvoerig stuk” met achtergrondinformatie heeft geleverd.

Een wetenschapper van de Vrije Universiteit die anoniem wil blijven laat weten al in de jaren negentig te zijn gewezen op onwaarheden in Bax’ werk over Medjugorje. „Ik heb daar toen geen werk van gemaakt. Er waren spanningen tussen de diverse groepen binnen de afdeling antropologie en ik was bang dat zo’n klokkenluidersactie verkeerd zou worden uitgelegd en vooral mijn eigen positie zou schaden. Bax stond in die jaren in hoog aanzien binnen de faculteit.”