Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.

Koningshuis

Ze houden allebei van een feestje

Premier Mark Rutte en de toekomstig koning spraken elkaar deze week in het Torentje. Achter de schermen werken zij al langer aan een goede verstandhouding. „Rutte verdedigt de monarchie uit functioneel oogpunt.”

Prins Willem-Alexander en minister-president Mark Rutte arriveren op het Sint Pietersplein voor de inauguratie van paus Franciscus, 19 maart 2013.
Prins Willem-Alexander en minister-president Mark Rutte arriveren op het Sint Pietersplein voor de inauguratie van paus Franciscus, 19 maart 2013. Foto ANP

Zijn eerste ervaringen met Beatrix? Oud-premier Dries van Agt hoeft niet lang over die vraag na te denken. Nadat koningin Juliana op 31 januari 1980 haar afscheid had aangekondigd, brak een periode van intensief contact met de troonpretendent aan. Van Agt typeert de toen 42-jarige Beatrix als „de dynamiek in eigen persoon”.

In de maanden voor de troonswisseling legden de premier en het toekomstig staatshoofd de fundamenten van hun relatie. „Ik ontdekte al snel dat zij geen gids of zielzorger nodig had”, vertelt Van Agt. „Haar ideeën volgden elkaar in hoog tempo op.” Daarbij wist Beatrix precies hoe ver ze kon gaan. „Ik werd wel eens moe van haar, maar was nimmer ongerust.”

Premier Mark Rutte en kroonprins Willem-Alexander maken een soortgelijk proces mee. Woensdag publiceerde de Rijksvoorlichtingsdienst een foto van de twee in het Torentje. Het gesprek duurde anderhalf uur. „Maar zij praten al veel langer met elkaar”, zegt een bron dicht bij het hof. „Over de abdicatie, maar ook over zaken in de persoonlijke sfeer.” Hoe is de chemie tussen de generatiegenoten? Wat hebben zij gemeen? Zal de premier het staatshoofd door dik en dun steunen? En: wat is de rol van Máxima?

Frits Huffnagel, oud-VVD-wethouder en vriend van de premier, was bij een van de eerste ontmoetingen tussen Rutte en de kroonprins. Met enkele partijgenoten waren zij acht jaar geleden te gast op de Eikenhorst, het privéverblijf van het kroonprinselijk paar. „Hoewel we elkaar vousvoyeerden, was de sfeer bij Willem-Alexander verder informeel”, herinnert Huffnagel zich. „Mark vond dat prettig, merkte ik. Hij heeft een afkeer van opsmuk. Daarom is hij ook geen royalist. Hij gaat echt niet de barricaden op voor de monarchie, mocht die ooit vervangen worden door een goed functionerende republiek.”

Rutte komt, anders dan bijvoorbeeld ex-premier Balkenende, niet uit een koningsgezind milieu. „De trappen van Paleis Noordeinde zijn voor Mark veel minder hoog dan destijds voor Jan Peter”, zegt een vriend. Twee bekenden van het ouderlijk gezin vertellen dat de moeder van Mark Rutte vroeger weinig op had met het koningshuis. Ze was niet gecharmeerd van de snelle aftocht van koningin Wilhelmina naar Engeland, drie dagen na de Duitse inval. ‘Zitten ze weer in het vliegtuig?’, grapte Ruttes moeder nogal eens als het koningshuis ter sprake kwam.

Daaruit moet niet worden geconcludeerd dat Rutte de belangen van de monarchie slecht zal verdedigen als premier. Integendeel, zeggen Huffnagel en andere VVD’ers. Ze verwijzen naar de zorgvuldige wijze waarop Rutte de abdicatieaankondiging in januari begeleidde. Verder zei de premier afgelopen november dat de laatste kabinetsformatie, zonder rol van de koningin, wat hem betreft niet voor herhaling vatbaar is. De premier zal het koningshuis volgens partijgenoten proberen te behoeden voor fiscale lastenverzwaringen, zoals PvdA-leider Samsom onlangs in het tv-programma College Tour voorstelde.

„Rutte verdedigt de monarchie vooral uit functioneel oogpunt”, zegt een oud-Kamerlid. „De monarchie zorgt volgens hem voor stabiliteit, geniet brede steun van de bevolking en brengt via handelsmissies geld in het laatje.” Huffnagel typeert de toekomstige samenwerking tussen de premier en Willem-Alexander als ‘compagnons in een onderneming met gedeelde belangen’. „Willem-Alexander mag zijn eigen rol als koning ontwikkelen, zolang hij de premier af en toe helpt om ergens ter wereld een fregat te verkopen.”

Volgens oud-premier Ruud Lubbers is het van belang dat een staatshoofd zich kan ontwikkelen. Door Beatrix in de jaren tachtig ruimte te geven, bewees hij dat hij vertrouwen in de nieuwe vorstin had. „Zo wilde ik tevoren geen Kerstredes lezen”, zegt Lubbers, die Beatrix al kent uit de tijd dat zij nog met Claus op kasteel Drakensteyn woonde. Dat hij later „een tandem” met haar zou gaan vormen, zoals een staatsrechtgeleerde hun samenwerking typeert, „kwam wellicht ook doordat ik niet veel jonger was dan zij, dus dat wij leeftijdsgenoten waren. In die zin heeft Rutte een bijzondere uitdaging en datzelfde geldt voor de ‘inkomende’ koning.”

Behalve gedeelde belangen en wederzijds vertrouwen, kan ook persoonlijke chemie de relatie bevorderen. Trendwatcher Adjiedj Bakas, die opiniestukken en adviezen voor de VVD schrijft, somt de overeenkomsten tussen Willem-Alexander en Rutte op: „Ze hebben allebei geschiedenis gestudeerd en zijn internationaal georiënteerd: Rutte door zijn werk voor Unilever, Willem-Alexander door zijn werk als watermanager. Het zijn pragmatische mannen zonder te veel ideologische bevlogenheid of diepgang. En allebei houden ze van een feestje en van populaire cultuur, zoals The Passion.” Mark Rutte liep de donderdag voor Pasen mee in de processie van de EO/RKK-productie.

Wim Derksen, die als directeur van het Ruimtelijk Planbureau presentaties hield voor het kroonprinselijk paar, verwacht dat koning en premier elkaar snel zullen vinden in een praktische, pragmatische benadering. „Ik kan me nauwelijks voorstellen dat de twee veel theoretische discussies over politiek zullen voeren”, zegt Derksen, hoogleraar bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit. „Willem-Alexander is geen uitgesproken conceptueel denker. Hij is meer van de praktische zaken en feitjes waar hij blijkbaar een goed geheugen voor heeft. Automobiliteit zegt Willem-Alexander weinig, auto’s des te meer.”

Volgens journalist Jort Kelder, een goede vriend van Rutte, kan de toekomstige koning tijdens de wekelijkse ontmoetingen zijn voordeel doen met het politiek vakmanschap van de premier. „Mark weet als politiek leider precies wanneer hij zijn mond moet houden”, zegt Kelder. „Als Willem-Alexander íéts van hem kan leren, dan is het wel wanneer hij moet duiken.”

Maar politiek is ook een kwestie van regie nemen. En op dat punt laat de premier wel eens een steekje vallen. De Leidse historicus Henk te Velde herinnert aan „een zwak momentje”, toen coalitiegenoot Geert Wilders kritiek had op de hoofdbedekking van de koningin tijdens haar bezoek aan de grote moskee van Abu Dhabi, begin 2012. Beatrix deed die kritiek af als ‘echt grote onzin’, waarna Rutte min of meer hetzelfde zei, en er verder het zwijgen toe deed. „Eigenlijk had Rutte het voortouw moeten nemen”, vindt Te Velde.

En dan, tot slot, de rol van Máxima: veel geïnterviewden refereren er aan. De toekomstig koningin is breed geïnteresseerd en geeft gemakkelijk haar mening. Als dritte im Bunde mag haar invloed niet worden onderschat. „Zij is volgens mij de enige die écht invloed heeft op Willem-Alexander”, zegt koningshuisdeskundige Dorine Hermans. „En dat is nodig, want de Oranjes kunnen behoorlijk eigenzinnig zijn, zoals we zagen bij de kwestie rond de villa in Mozambique.” Rutte zal dat soort schandalen voor willen zijn, zegt Hermans, maar enige assistentie van Máxima is daarbij geen overbodige luxe. „Hopelijk deelt de koning het geheim van paleis Noordeinde zo nu en dan stiekem met zijn vrouw.”