Zij mag hem verzorgen, maar hij niet ook haar

Sinds begin dit jaar zijn de boetes op AOW-fraude fors verhoogd. Maar de regels voor samenwonen zijn heel ingewikkeld.

Wie vaak samen eet, kan worden verdacht van ‘samenwonen’. De mensen op de foto komen niet voor in het artikel.
Wie vaak samen eet, kan worden verdacht van ‘samenwonen’. De mensen op de foto komen niet voor in het artikel. Foto HH

Of ze met hem op vakantie gaat. Of ze gebruik maakt van zijn computer. Waar ze slaapt als ze bij hem is. Die vragen kregen een 72-jarige vrouw en een 83-jarige man van twee rechercheurs van de Sociale Verzekeringsbank (SVB). Hij is ernstig ziek geweest en bang om ’s nachts alleen te zijn. Zij is enkele dagen per week bij hem in huis. Ze hebben elk een AOW-uitkering voor alleenstaanden en worden nu verdacht van fraude. Beiden willen niet met hun naam of woonplaats in de krant.

Sinds begin dit jaar zijn de boetes op AOW-fraude fors verhoogd. Volgens de Ouderenombudsman leidt dit tot onrust onder ouderen, vooral omdat de regels voor ‘samenwonen’ te ingewikkeld zouden zijn. „Mensen die regelmatig bij elkaar over de vloer komen weten niet of dat wordt aangemerkt als ‘samenwonen’ of niet”, zegt woordvoerder Elke van Wageningen van de Ouderenombudsman. „Wij vinden dat die boetes niet gegeven mogen worden zolang de regels zo onduidelijk zijn.”

De 72-jarige vrouw heeft een eigen huis. Zij en de 83-jarige man zijn bevriend, maar hebben geen relatie. Voor de SVB maakt dat allemaal niet uit. Het criterium voor fraude is of mensen „een gezamenlijke huishouding voeren”, aldus een toelichting op de website. Dat blijkt uit „het dagelijks gedrag”. Dus letten de rechercheurs op kleine dingen.

Zij: „Er lag een bonnetje op tafel van boodschappen voor ongeveer 70 euro. Zei de rechercheur: ‘Dat is voor een huishouden van twee personen’. Ik zei: ‘O ja? Dat bedrag ben ik elke week in mijn eentje kwijt’.”

De SVB controleert steekproefsgewijs of mensen frauderen. Mensen die fraude door medeburgers vermoeden kunnen dat anoniem melden. De 72-jarige vrouw vermoedt dat ze ‘verklikt’ is door een gemeente-ambtenaar aan wie zij de contactgegevens van de 83-jarige man had doorgegeven om bereikbaar te zijn. De SVB gaat over tot huisbezoek „als er aanleiding is om te veronderstellen dat een aantal dingen onduidelijk is”, aldus de woordvoerder. Rechercheurs leggen ongeveer 3.000 huisbezoeken per jaar af.

De regels zijn subtiel. Als je „voor elkaar zorgt”, heb je een gezamenlijke huishouding, schrijft de SVB. Dan heb je geen recht op AOW voor alleenstaanden. Maar voor ‘mantelzorg’ wordt een uitzondering gemaakt. Om te bewijzen dat ze beiden recht hebben op een uitkering, moeten deze man en vrouw kunnen bewijzen dat ze niet voor elkaar zorgen, maar alleen zij voor hem.

De SP probeert de regels al jaren tevergeefs op de politieke agenda te krijgen. „Het probleem is dat wordt gecontroleerd op gedrag”, zegt Tweede Kamerlid Paul Ulenbelt. „Waar ben je. Hoeveel tijd breng je samen door. Hoe vaak doe je boodschappen samen. Dat leidt tot willekeur.” Hij is voorstander van „één simpele regel: als mensen beiden geregistreerd staan op een apart zelfstandig verblijf, waarvoor ze energie en water betalen, dan beschouwen we het niet als samenwonen. Dat is veel makkelijker te controleren. Natuurlijk kun je een lamp aan laten staan, een kraan laten lopen en stiekem bij een ander zitten. Maar dan heb je ook die kosten.”

Volgens de SVB zijn de regels zoals ze zijn om „maatwerk” te kunnen leveren. „Of mensen een gezamenlijke huishouding voeren is niet simpel vast te stellen”, zegt woordvoerder Monique Bijen. „Je moet de factoren altijd in samenhang bekijken.” ‘Den Haag’ verwerpt tot nu toe alle kritiek. Volgens staatssecretaris Klijnsma (Sociale Zaken, PvdA) zijn de criteria duidelijk genoeg, en moeten mensen bij twijfel contact opnemen met de SVB om hun situatie te laten beoordelen.

De 72-jarige vrouw zegt daar nooit aan gedacht te hebben. „Door zijn ziekte is het een beetje uit de hand gelopen. Van de dokter moest er iemand bij hem in huis zijn. Uit verantwoordelijkheidsbesef heb ik aangeboden dat te doen.” Ze ziet zichzelf als mantelzorger en vindt dat ze gestraft wordt „omdat ze het goede doet”. Het is kabinetsbeleid dat mensen die zorg nodig hebben vaker dan voorheen een beroep moeten doen op familie, vrienden en buren.

In afwachting van de uitslag van het fraudeonderzoek passen op hun tellen. „Ik ben nu vier dagen per week thuis en drie dagen bij hem. Vaker mag niet, want dan wonen we samen.”

Hij: „Ze zegt dat ze pas op zaterdag kan komen. Ik zeg vrijdag, want ze mag drie dagen hier zijn. Je krijgt wrijving.”

Zij: „Hij vroeg me met hem naar de dokter te gaan buiten die drie dagen om. Dat durf ik bijna niet meer. Buiten bekruipt me het gevoel dat ze op me letten. Je vrijheid wordt je ontnomen. Heel vreselijk.”