Drankje tegen alzheimer: kan dat?

Medische claim // Het drankje Souvenaid is goed bij beginnende alzheimer, claimt fabrikant Nutricia Dat zou spectaculair nieuws zijn, maar het onderzoek naar het middel is omstreden En waren de onderzoekers objectief?

!!!!DEZE FOTOREEKS VAN MERLIN DALEMAN GENAAMD DE HERBERGIER MAG NOOIT MEER WORDEN GEBRUIKT!!!! Nederland, Arnhem, 31-05-11 De Herbergier, huis voor dementerenden. © Foto Merlin Daleman
!!!!DEZE FOTOREEKS VAN MERLIN DALEMAN GENAAMD DE HERBERGIER MAG NOOIT MEER WORDEN GEBRUIKT!!!! Nederland, Arnhem, 31-05-11 De Herbergier, huis voor dementerenden. © Foto Merlin Daleman

Nederlanders die beginnen te dementeren, kunnen sinds een half jaar een speciaal voor hen ontwikkeld drankje kopen: Souvenaid. Het melkachtige drankje zou goed zijn voor hun geheugen. De bedoeling is dat de beginnende alzheimerpatiënt elke dag een flesje van 125 ml drinkt. Vier flesjes kosten ongeveer 14 euro. Als een arts het voorschrijft, kan een patiënt het declareren bij zijn zorgverzekeraar.

Souvenaid, een product van Nutricia Advanced Medical Nutrition, bevat een gepatenteerde mix van voedingsstoffen waaronder omega-3-vetzuren, UMP, choline en vitamines B. Al voor het in oktober 2012 op de markt kwam, kreeg het een warm onthaal in de pers. ‘Vitamines tegen dementie’, kopte dagblad Spits in maart vorig jaar. Website Visionair: ‘Voedingssupplement keert vroege alzheimer om’. Dat zou spectaculair nieuws zijn in een tijd dat het onderzoek naar een medicijn tegen dementie vrijwel stilligt wegens tegenvallende resultaten. Maar is het waar?

Souvenaid is geen medicijn. Het valt onder de ‘medische voeding’, oorspronkelijk ontwikkeld voor mensen die door ziekten weinig of geen eten binnenkrijgen. Artsen schrijven steeds meer drinkvoedingen voor, vooral om ondervoeding tegen te gaan.

Het potentieel van een drankje voor het geheugen is enorm: ongeveer een kwart miljoen Nederlanders lijdt aan dementie en wereldwijd is het aantal patiënten naar schatting 35,6 miljoen. Na Nederland lanceerde Nutricia Souvenaid in Duitsland, Engeland, Italië, Brazilië en België.

Twaalf jaar studie

Het drankje is wetenschappelijk onderzocht. Desgevraagd noemt Nutricia Souvenaid „een nieuwe voedingskundige benadering van de ziekte van Alzheimer op basis van meer dan twaalf jaar van evidence-based preklinisch en klinisch onderzoek”. In februari nog concludeerde Martijn de Wilde, promovendus aan de Rijksuniversiteit Groningen, dat toediening van Souvenaid aan patiënten met beginnende alzheimer „resulteerde in verbetering van het verbale geheugen”. De vraag is wel hoe objectief dit onderzoek was. De Wilde is een werknemer van Danone Research in Wageningen. Nutricia is een dochter van Danone. Nutricia stelt dat het onderzoek naar Souvenaid aan de wetenschappelijke en ethische maatstaven voldoet.

De gerenommeerde neuroloog Philip Scheltens, directeur van het Alzheimercentrum VUmc, is verantwoordelijk voor twee internationale studies naar Souvenaid, waarvan de tweede vorig jaar werd gepubliceerd. In zes landen kregen 259 licht demente patiënten 24 weken Souvenaid of een controlemiddel. Uit geheugentests concludeerden Scheltens en dertien co-auteurs dat Souvenaid het geheugen van patiënten met beginnende alzheimer verbetert. Bij een aantal proefpersonen werd met e.e.g.’s de hersenactiviteit gemeten, waaruit ook een significant verschil tussen beide groepen bleek. Dit interpreteerden de onderzoekers als een aanwijzing dat Souvenaid het aantal verbindingen tussen hersencellen (synapsen) vergroot, die door alzheimer juist verloren gaan.

Omstreden onderzoek

Het onderzoek is hoopgevend, maar omstreden. Arts-epidemioloog Dick Bijl wijdde er eind maart een kritische bespreking aan in het Geneesmiddelenbulletin. De bezwaren: door de gekozen analysemethode blijkt uit het onderzoek niet wat de proefpersonen die Souvenaid dronken precies beter deden dan de andere groep. Familieleden of partners rapporteerden geen effect op de patiënt. Het onderzoek had „een merkwaardig verloop”, omdat de controlegroep tot ruim over de helft veel beter scoorde in geheugentests dan de groep die Souvenaid dronk. Bijl: „Het kleine effect zou daarmee net zo goed een toevallige vondst kunnen zijn.”

Een ander punt is opnieuw de objectiviteit. Vier van de veertien auteurs stonden bij Nutricia op de loonlijst. Nog eens zes ontvingen vergoedingen van Nutricia. Samenwerking tussen onderzoekers en industrie hoeft geen probleem te zijn, zegt neuroloog Rien Vermeulen van het Academisch Medisch Centrum, zolang de onderzoekers zich kritisch opstellen. Die houding ziet hij hier niet. Dat de omgeving van de patiënten geen effect van Souvenaid merkt, zou volgens hem moeten leiden tot de conclusie dat dit onderzoek het geld niet waard is. De interpretatie van de e.e.g.-uitkomsten mist grond, vindt hij, omdat niet bewezen is dat de gemeten hersenactiviteit verband houdt met de synapsen.

Effect op lange termijn wordt nog onderzocht

Neuroloog Scheltens verwerpt de kritiek. Volgens hem is „genoegzaam bekend dat e.e.g. als maat voor het functioneren van het netwerk een afspiegeling is van de functie van de synaps”. Bijl heeft volgens hem „niet alle beschikbare onderzoeken tot zich genomen alvorens zijn conclusies te trekken”. Dat familieleden van patiënten niets van Souvenaid merken is volgens hem logisch, omdat de patiënten net alzheimer hebben zodat er nog weinig symptomen zijn. Zonder financiële steun van Nutricia/Danone had al dit onderzoek niet gedaan kunnen worden, zegt Scheltens. De statistische analyses zijn „volledig onafhankelijk uitgevoerd” en het artikel met de resultaten heeft „de peer review doorstaan”.

Souvenaid is goed is voor mensen met beginnende alzheimer, bevestigt Scheltens desgevraagd. „Wij vonden een positief effect op geheugentesten.” Hij zegt wel dat voorzichtigheid geboden is: „Het is altijd de vraag wat het effect is op de langere termijn.” Dit wordt nu onderzocht in een door de Europese Unie betaalde studie. Resultaten worden in 2015 verwacht.

Medische claims

Nutricia mag niet zeggen dat Souvenaid helpt tegen geheugenverlies bij beginnende alzheimer. Dat is een ‘medische claim’ en die is bij wet verboden. Nutricia mag klanten ook niet wijzen op wetenschappelijk onderzoek naar Souvenaid. Voedsel- en warenautoriteit NVWA: „Ook een link naar een pagina van een medisch-wetenschappelijk vakblad wordt door de NVWA als een ontoelaatbare medische claim beschouwd.” Onder ‘praktische informatie’ staat op de site van Nutricia alleen dat Souvenaid verkrijgbaar is in de smaken aardbei en vanille. Niet, bijvoorbeeld, wat de patiënt aan Souvenaid zou kunnen hebben.

Maar er zijn meer wegen. „Vraag uw arts indien u meer informatie wenst”, adviseert Nutricia op de site. Een arts die op verzoek van deze krant Nutricia’s Medische Servicelijn belde, kreeg te horen: „Bij patiënten met dementie lopen de synapsen terug. Souvenaid kan dit proces vertragen.”

Ook op internet staat de werkzaamheid van het drankje al lang vast. De Wiki over Souvenaid stelt dat onderzoek heeft laten zien „dat Souvenaid het geheugen verbetert in proefpersonen met vroege Alzheimer”. Voedingsleverancier Sorgente publiceerde een persbericht over de promotie van Martijn de Wilde. Zijn onderzoek „wijst uit dat bepaalde combinaties van voedingsstoffen het risico op de ziekte van Alzheimer kunnen verlagen en het geheugen verbeteren”. Souvenaid bevat deze voedingsstoffen, stelt Sorgente in het bericht. Dat De Wilde werkt bij de producent van Souvenaid, vermeldt Sorgente niet.

Zo zou iemand die sinds kort weet dat hij alzheimer heeft best kunnen denken dat het zin heeft Souvenaid te drinken. Dat is ook het bezwaar van wetenschappers. „Bij alzheimer helpt eigenlijk niets”, zegt Dick Bijl. „Het is toch ijdele hoop geven.” Hij vindt dat het middel niet door zorgverzekeraars moet worden vergoed. „Je verwacht dat middelen vergoed worden omdat er een bewezen werking is. Anders vergoed je dure placebo’s.”