Wat zou hier gaande zijn? Berend Strik

Gerard Terborch, De vaderlijke vermaning, ca. 1654.
Gerard Terborch, De vaderlijke vermaning, ca. 1654.

„Wat mij intrigeert aan dit schilderij is de psychologische spanning tussen de drie figuren. Wat is hier gaande, hoe verhouden de personen zich onderling tot elkaar? We kunnen er alleen maar naar gissen. Vooral de vrouw die we op de rug zien is raadselachtig. De nadruk ligt op haar mooie, sensuele nek. Niet erotisch, maar kwetsbaar. Ik heb het gevoel dat ze een maagdelijk iemand is. Zou ze glimlachen? Of kijkt ze juist verdrietig? De uitdrukking op het gezicht van de man doet vermoeden dat hij haar manipuleert. Hij wil iets van haar, maar wat?

„Het schilderij staat bekend onder de titel ‘De vaderlijke vermaning’. Maar volgens mij is die jonge man de vader niet. En is zijn handgebaar wel zo vermanend? Als je zelf je hand op die manier houdt, met je duim tegen je wijsvinger en de andere vingers gespreid, is het alsof je iets wilt benadrukken, alsof je wilt zeggen dat je iets mooi vindt. Misschien zegt hij wel: ‘Wat ben jij een mooi meisje’. Zijn houding heeft ook iets afwachtends. Je ziet een lichte neiging tot opwinding. Wat zou haar reactie zijn?

„Was dit een groepsfoto geweest, dan had de fotograaf gezegd dat iedereen in de camera moest kijken. Dan was de foto opnieuw gemaakt. Maar doordat we het gezicht van de ene vrouw niet zien, is er meer aandacht voor haar jurk. Terborch was beroemd om zijn fabelachtige stofuitdrukking van satijn. Het schijnt dat kenners precies kunnen aflezen uit welke streek deze satijnsoort komt, zo goed is het geschilderd. Er zit veel vakmanschap in dit schilderij. Gek is bijvoorbeeld dat we de onderkant van de schoen van de jongen zien. In islamistische culturen wordt zoiets gezien als teken van vernedering. Maar hier is het vast een teken van kundigheid, dat hij zelfs de onderkant van een schoen zo knap kon schilderen.

„Zo zit dit schilderij vol met informatie waarvan we nu de betekenis niet meer kennen. Het zwaard zou erop kunnen duiden dat de man een militair is. Op de achtergrond is een bed te zien. Is zij wellicht een prostituee? Lang is gedacht dat de man een munt in zijn hand hield, maar uit röntgenonderzoek is gebleken dat dit niet zo is. Het blijft een raadsel, dit schilderij, er zal waarschijnlijk nooit duidelijkheid over komen. Er zit een bepaalde openheid in dit werk, het laat ruimte over voor je eigen fantasie. Het is hyperrealistisch maar tegelijkertijd ook zo mysterieus. Dat onbestendige, dat maakt dit zo’n spannend schilderij.”