Martin Guerre

Als ik dan toch zo gefascineerd was door bedriegers die zich voordeden als vermiste familieleden, zoals in de filmdocumentaire The Imposter en Borges’ waargebeurde verhaal De onwaarschijnlijke oplichter Tom Castro, waarom dan niet het minstens zo verbijsterende verhaal van Martin Guerre verteld, zo vroeg een attente lezer mij.

Martin wie? Ik bleek weer veel gemist te hebben, want er is al in 1982 een Franse speelfilm over hem gemaakt, getiteld Le retour de Martin Guerre, met Gérard Depardieu in de hoofdrol. Elf jaar later kreeg de film een Amerikaanse versie, Sommersby, waarin Richard Gere Guerre (het scheelt ook maar twee letters) speelt.

Anyway, zeggen we dan, wie was Martin Guerre?

Volgens Wikipedia was hij een Franse boer die in 1538 in het Pyreneeëndorp Artigat op 14-jarige leeftijd trouwde met Bertrande de Rols, de dochter van een gegoede familie. In 1548 verdween Martin spoorloos nadat hij beschuldigd was van het stelen van graan van zijn vader. Acht jaar later meldde zich in Artigat een man die beweerde dat hij Martin Guerre was. Hij leek inderdaad op de echte Martin en hij wist ook details uit diens leven. De hele familie Guerre, inclusief echtgenote Bertrande, geloofde hem.

Bertrande leefde drie jaar met hem, ze kregen twee kinderen. Er ontstond argwaan toen de nieuwe Martin (ik noem hem verder ‘Martin’) aanspraak maakte op de erfenis van vader Guerre. Een oom, Pierre, vertrouwde het niet en begon een proces tegen ‘Martin’. Een oud-soldaat beweerde dat de echte Martin in de oorlog een been had verloren.

Toch werd ‘Martin’ vrijgesproken, ook omdat Bertrande hem bleef steunen. Hier zien we een treffende overeenkomst met de in de eerste alinea genoemde zaken, waarin moeders hun nieuwe ‘zoon’ aanvaardden. In het geval van Guerre vind ik het nóg onwaarschijnlijker dat Bertrande niets gemerkt zou hebben, maar misschien vrijden ze zonder (kaars)licht.

Oom Pierre ontdekte dat de bedrieger Arnaud du Tilh heette, een man met een slechte reputatie uit een naburig dorp. De oom begon een nieuw proces tegen ‘Martin’, ditmaal met steun van Bertrande. Tijdens het proces beweerde ze dat ze hem aanvankelijk oprecht geloofd had en pas later tot de overtuiging was gekomen dat hij een bedrieger was.

Klopt dat? Daarover verschillen de historici nog steeds van mening. Volgens de een had Bertrande met het bedrog ingestemd omdat zij in die samenleving een echtgenoot nodig had; volgens de ander had zij zich vergist door de lange periode waarin zij haar man niet meer gezien had. Ik kies voor de eerste mogelijkheid, vrouwen waren ‘overlevers’, ze moesten wel.

Hoe liep het af? Slecht – voor ‘Martin’. Tijdens het tweede proces kwam de échte Martin plotseling opduiken, inclusief houten been. Hij had in het Spaanse leger gevochten en was veel uit zijn verleden vergeten, maar de familie Guerre herkende hem onmiddellijk. De bedrieger Arnaud du Tilh bekende en verontschuldigde zich, maar werd niettemin op 12 september 1560 voor het huis van Martin, de échte, opgehangen. In die tijden wisten ze nog wat vergelding was. De schrijver Michel de Montaigne, tijdgenoot, noemde in zijn essays het vonnis ‘erg driest’, hij had het beter gevonden als de uitspraak zou hebben geluid: „De rechtbank begrijpt hier niets van.”

De geschiedenis vermeldt niet of Martin en Bertrande daarna weer samen verdergingen. Wat zou u hebben gedaan?