Film dient verandering

Gaan // Tentoonstelling Tegen het Licht Eye Amsterdam Over filmmaker Johan van der Keuken, eyefilm.nl *****

Van de films van Johan van der Keuken (1938-2001) gaat vaak iets buitengewoon dwingends uit. Waar kwam die overredingskracht vandaan? Die vraag onderzoekt de Johan van der Keuken-tentoonstelling in Eye – de eerste expositie die het filminstituut aan een Nederlandse filmmaker wijdt – op een originele manier, die is geënt op Van der Keukens ‘harde montage’. Van een associatieve of narratieve opeenvolging van beelden moest de filmmaker niets hebben. De onverwachte, schokkende opeenvolging moest de toeschouwer van zijn passiviteit afhelpen en hem tot inzicht brengen. Op de expositie worden vier films – De nieuwe ijstijd, I love dollars, Een Film voor Lucebert en Big Ben: Ben Webster in Europa – deels ‘gedemonteerd’. Filmsequenties die in de uiteindelijke films door elkaar heen worden getoond, zijn in Eye afzonderlijk op drie of vier schermen naast elkaar te zien. Niet alles op de expositie is gelukkig analyse. Er is bijvoorbeeld jeugdwerk te zien, zoals het tot voor kort verloren gewaande Wat zijn mooie meisjes? uit 1959, voornamelijk bestaand uit opnamen van charmante voorbijgangsters in de Leidsestraat. De tentoonstelling begint met De poes uit 1968. Het is een film van ruim vijf minuten, maar de hele Van der Keuken zit erin: niet-mooie close-ups van een doodgewone huispoes, harde overgangen naar een politieman met hond of beelden van de kosmos en de mededeling dat film een ‘middel tot verandering moet zijn’. Van der Keukens anti-esthetiek werkt: je hebt moeite je van dat eerste scherm los te rukken.