Wij mensen zijn van nature volgers

Uitgerekend aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, waar deze week een bestuurlijke crisis uitbrak, werkt een van de meest interessante leiderschapsonderzoekers van dit moment.

Mark van Vugt is evolutionair psycholoog, werkzaam aan de VU en Oxford, en volgens hem werkt leiderschap als volgt... Wij mensen zijn van nature volgers en zoeken in uitdagende situaties naar soortgenoten die ons kunnen helpen. Zo iemand is in die specifieke context de natuurlijke leider. We kennen hem gezag toe op grond van zijn toegevoegde waarde voor de groep.

Dat is totaal anders dan het op macht en kracht gebaseerde dominantiemodel dat je bijvoorbeeld bij gorilla’s ziet. Van Vugt: „Bij dominantie is het zwakkere dier onderdanig omdat het anders risico loopt, bij leiderschap volgen dieren omdat ze er juist beter van worden.” Mensen zijn geen gorilla’s. Wij houden niet van types die de baas over ons proberen te spelen. Maar we willen best tijdelijk naar iemand luisteren als dat voordeel oplevert voor onszelf en onze groep.

U voelt ’m al: de managementpraktijk in veel bedrijven staat haaks op het evolutionaire, natuurlijke leiderschap dat Van Vugt beschrijft. Bij veel werkzaamheden hebben we helemaal geen leiding nodig, maar krijgen we het toch. En wanneer we wel hulp nodig hebben, blijkt vaak dat onze manager op te grote afstand van ons opereert of de noodzakelijke expertise mist om snel en doeltreffend te kunnen helpen. Dat ruikt meer naar het dominantiemodel van de gorilla, dan naar menselijk, natuurlijk leiderschap.

Samen met adviseur en onderzoeker Max Wildschut schreef Van Vugt recent het managementboek Gezag – De wetenschap van macht, gezag en leiderschap, waarin zijn onderzoek en dat van andere evolutionair psychologen wordt vertaald naar praktische adviezen voor bestuurskamer en werkvloer.

Wie geaccepteerd wil worden als natuurlijk leider moet zich volgens de auteurs houden aan vijf principes.

1. Vind je niche: leer in welke situaties je toegevoegde waarde kunt hebben.

2. Leef je in: weet wat er speelt binnen je groep, laat merken dat je dit begrijpt en reik gerichte oplossingen aan.

3. Dien de groep: denk en handel altijd in het belang van je groep (en niet van jezelf).

4. Ken je moment: treed alleen op als leider wanneer de situatie daarom vraagt en hou je verder koest.

5. Gedraag je: wees altijd eerlijk en betrouwbaar, misbruik je gezag niet.

Wie zich verdiept in Van Vugts werk, herkent overal situaties waarin onze behoefte aan natuurlijk leiderschap met voeten wordt getreden. Op het werk en thuis.

Afgelopen week gingen mijn vrouw en ik voor het eerst in ons leven naar dansles. De eerste crisis diende zich al aan na vijf minuten, toen de lerares de rolverdeling bekendmaakte: de man leidt, de vrouw volgt. Wat volgde was echter vooral een discussie, tijdens onze eerste voorzichtige stappen, over mijn kwaliteiten als dansleider.

Evenzeer moet iedereen die niet als aanvoerder wordt gekozen door de groep die hij moet managen, maar van buiten of boven wordt benoemd, zich bij voorbaat zorgen maken over de legitimiteit van zijn leiderschap.

Wanneer bedrijven en instellingen bestuurlijke crises willen voorkomen, adviseren Van Vugt en Wildschut onder meer: het werken met wisselende leiders, die democratisch worden gekozen uit de eigen gelederen, geen privileges krijgen, maar wel eerlijke feedback ontvangen op hun functioneren.

Zou het geen aardig experiment zijn wanneer universiteiten, de VU voorop, als eerste de stap zouden maken van gorillamanagement naar op onderzoek gebaseerd, natuurlijk leiderschap?

Ben Tiggelaar is gedragsonderzoeker, trainer en publicist en schrijft elke week over management en leiderschap.