Sterk staaltje van twee vakidioten Nagel: ik was nooit opportunistisch

Jan Nagel stond aan de wieg van het succes van ouderenpartij 50Plus. De oude rot in het vak flikt zijn zoveelste politieke kunstje, zo heet het. Maar Nagel werkt nooit alleen: overal waar hij komt, duikt ook opiniepeiler Maurice de Hond op.

Illustratie Hajo

Maandag 10 januari 2011. Het gezicht van Jan Nagel staat op onweer. Rood aangelopen, met verbeten blik en priemende ogen, vertelt hij achter een trits kleurige microfoons in perscentrum Nieuwspoort dat ouderen in Nederland het niet meer pikken. „Politici komen hun voor de verkiezingen gedane beloften niet na. Niet voor niets zijn ouderen woedend”, sist hij.

Nagel presenteert die dag zijn politieke partij 50Plus. Hij is verheugd over de kansen, zegt hij meermaals, en citeert onderzoek van Maurice de Hond: „Als je weet dat de helft van de 50-plussers de oprichting van onze partij een goed idee vindt, dan is het niet gek dat we optimistisch zijn.” Vier à vijf zetels in de Eerste Kamer moet mogelijk zijn, denkt Nagel. Hij wordt zelf lijsttrekker.

Jan Nagel (73), in de jaren zeventig senator voor de PvdA, heeft het politieke bestel al vaker op zijn kop gezet. Vanaf 1993 probeert hij met verschillende partijen door te breken. Eerst met Leefbaar Hilversum, later met Leefbaar Nederland, de PRDV met misdaadverslaggever Peter R. de Vries, OokU en, daaruit voortvloeiend, nu met 50Plus – goed voor twee zetels in de Kamer en in de laatste peiling van De Hond gestegen naar zestien.

Het succes van 50Plus is het succes van Jan Nagel, zo heet het. Maar iedereen die over Nagel praat, begint ook over Maurice de Hond. Overal waar Nagel verschijnt, duikt generatiegenoot en vriend De Hond op. De oud-VARA-medewerkers delen eenzelfde passie voor politiek. Vakidioten zijn het, zeggen hun vrienden. De Hond peilt al jaren het wantrouwen tegen de gevestigde orde. Zijn theorie is dat die permanent sluimerende onvrede ongeveer twintig zetels waard is. Nagel is op zoek naar die zetels, hij wil politieke macht. En eens in de zoveel tijd komen die twee wonderwel samen.

Zo ook bij 50Plus. Een paar maanden vóór de presentatie – nog voordat de formatie van VVD en CDA afgerond is en het kabinet-Rutte I op het bordes staat – publiceert De Hond in september een uitgebreide peiling. Het onderzoek is gedaan in opdracht van Nagel en gaat over de uitgelekte plannen van Rutte I. De Hond vraagt mensen naar pensioenen en AOW, thema’s die voor 50Plus electoraal interessant zijn. Daarna vraagt hij respondenten naar de wenselijkheid van een ouderenpartij. De helft van de ouderen vindt het een goed idee en De Hond peilt potentie voor tien tot twaalf Kamerzetels.

Als Nagel maanden later media uitnodigt voor de presentatie van 50Plus, duikt het onderzoek weer op: „Uit een enquête van Maurice de Hond blijkt dat de helft van alle 50plussers het een goede zaak vindt dat er een 50Plus-partij aan de verkiezingen meedoet. Zonder campagne werd een potentie van acht à tien Tweede Kamerzetels gemeten.”

Philip van Praag, hoofddocent aan de UvA en onderzoeker van kiezersgedrag, concludeert: dit is vooropgezet. „Dat De Hond zich laat gebruiken voor een publicitair opzetje en daar ook nog zelf aan meewerkt, is hem kwalijk te nemen.” Hans Engels, hoogleraar staatsrecht en tevens D66-senator, is voorzichtiger. Hij noemt de dynamiek tussen Nagel en De Hond liever „heel opvallend” – „daar kun je een moreel oordeel over hebben.” Over die dynamiek zegt hij: „De Hond voorspelt al jaren nadrukkelijk het einde van de klassieke partijdemocratie. Nagel probeert een gat in de markt te vinden. Ik kan me voorstellen dat als je bevriend bent met elkaar het niet moeilijk is om een strategie af te stemmen. Wat De Hond doet, duidt op het beïnvloeden van publieke opinie.”

50Plus doet op 2 maart 2011 mee met de Provinciale Statenverkiezingen. De resultaten zijn mager: in acht provincies haalt de partij in totaal negen zetels, in vier geen enkele. Peilingen van De Hond in januari in Utrecht en Limburg voorspelden drie zetels in die provincies. Opgeteld blijken de provinciale zetels goed voor één zetel in de Eerste Kamer. Nagel wordt senator.

Al bijna twintig jaar tart de dwarsligger de gevestigde orde. En telkens is vriend De Hond in de buurt.

Leefbaar Hilversum

In 1994 rammelt Nagel aan de deuren van het stadhuis in Hilversum. De armlastige omroepstad staat landelijk in de belangstelling door de beroerde financiële staat van de gemeente. De politiek ondernemer ruikt zijn kans. „Ongekend. Een revolutie haast”, mijmert Hans van Zenderen. Hij is hoofdredacteur van De Gooi- en Eemlander als zijn krant verslag doet van de politieke opwinding die de stad overspoelt. „Nagel voelde feilloos aan waar de politieke pijnpunten zaten. Op drie terreinen kon hij scoren: het vastgelopen verkeer, de slechte financiën en de hoge belastingen.”

Nagel richt Leefbaar Hilversum op en zijn campagne loopt samen met een ander nieuw fenomeen. In Hilversumse media verschijnen opiniepeilingen. Van Zenderen: „Dat kenden we op lokaal niveau niet.” Nagel wantrouwt de traditionele gemeentelijke peiling en heeft bureau Interview gevraagd met een eigen peiling te komen. Onderzoeker van dienst is Maurice de Hond.

Van Zenderen is nu met pensioen, maar die periode passeert nog weleens in zijn gedachten. „De Hond peilde precies op de thema’s waar Nagel mee wilde scoren. Als jij weet dat er onvrede is over het vastgelopen verkeer en je gaat mensen daarop bevragen, dan komt die onvrede los. De uitslagen gingen het politieke debat beheersen. Zittende partijen moesten in de verdediging en Leefbaar kon zich presenteren als de partij die het allemaal anders zou doen.”

Met verbluffend resultaat. Leefbaar wordt in één klap de grootste partij in de Hilversumse raad en groeit vier jaar later verder door. Van Zenderen: „Tot vlak voor de verkiezingen peilde De Hond door. Dat speelt een niet-onbelangrijke rol. Ik heb me weleens afgevraagd of Nagel ook de grootste was geworden als De Hond geen peilingen had gedaan. Nu denk ik van niet.”

Leefbaar Nederland

Het succes van Leefbaar Hilversum prikkelt Nagel om verder te denken en het ook landelijk te proberen. Een dag voor het lustrumfeest van zijn partij in Hilversum, uit hij zijn voornemen tegen de makers van het PvdA-vlugschrift, een faxkrantje. Op zondagochtend, maart 1999, kopt het vlugschrift: „Leefbaar Nederland in oprichting.” De redactie heeft ook Maurice de Hond gesproken. Hij schat de kansen van de partij hoog in en noemt een potentieel van 20 à 35 procent, dertig tot vijftig Kamerzetels. Als Nagel die zondag Theater Gooiland binnenstapt voor het feestje van Leefbaar Hilversum, kan hij nauwelijks bevatten wat hij ziet. Vijf cameraploegen en tientallen journalisten staan te trappelen om hem te bevragen over zijn nieuwe partij.

Paul Lucardie is politicoloog, verbonden aan het Documentatiecentrum Politieke Partijen (DNPP). Hij volgt de opkomst van Leefbaar Nederland van dichtbij. Lucardie: „De partijen van Jan Nagel hebben altijd – voor mij verrassend – veel publiciteit gekregen.” Zonder wetenschappelijk bewijs heeft hij de „indruk” dat nieuwe partijen het bij De Hond beter doen dan bij andere bureaus. En een partij kan profiteren van een gunstige peiling, legt hij uit. Om twee redenen: het zogeheten bandwagon-effect; kiezers die bang zijn hun stem ‘weg te gooien’ laten zich misschien over de streep trekken. En omdat een positieve peiling zelf publiciteit genereert en zo een ‘opwaartse spiraal’ op gang kan brengen.

Het avontuur met Leefbaar Nederland eindigt voor Nagel echter teleurstellend als hij zich genoodzaakt ziet de grote stemmentrekker, Pim Fortuyn, uit de partij te zetten. Diens LPF haalt de zetels waar Nagel op uit is: 26. Leefbaar Nederland krijgt er twee, die een jaar later verloren gaan.

De campagneleider van toen, Kay van de Linde, is nog steeds bevriend met Nagel. Van de Linde bewondert het politieke instinct van Nagel. „Jan heeft een neus voor onderstromen in de samenleving. Hij is op zoek naar politieke macht, houdt van het politieke handspel. Hij anticipeert bijna op toekomstige uitbarstingen van onvrede.” Over zijn verhouding tot opiniepeiler De Hond: „Ik weet dat ze bevriend zijn. De Hond is ook een vakidioot. Hij is de uitvinder van het begrip veenbrand: een permanent aanwezige onvrede die sluimerend een weg zoekt. Als er geen alternatieve partij is, wordt de onvrede verdeeld over de bestaande partijen.”

Over een verband tussen De Honds overtuiging dat een partij twintig zetels kan halen en het peilen van die onvrede ten gunste van Nagel, wil Van de Linde niets weten. „Ik zou het omdraaien: De Hond peilt nieuwe partijen van Nagel niet de lucht in, maar signaleert dat een alternatief voor bestaande partijen de onvrede kan kanaliseren.”

Peter R. de Vries

Op de scherven van Leefbaar Nederland bouwt Nagel in het najaar van 2005 samen met misdaadverslaggever Peter R. de Vries een nieuwe partij. Met Maurice de Hond erbij bedenken ze een strategie om al voor de verkiezingen zeker te zijn van voldoende zetels. Het plan: een paar maanden later mag de bevolking zich uitspreken over de wenselijkheid van de nieuwe partij. Minimaal 41 procent van de Nederlanders moet De Vries een aanwinst vinden. Zo niet, dan stopt hij. Niet De Hond maar onderzoeksbureau TNS Nipo zal de peiling verrichten.

De Vries nu: „De Hond was nauw betrokken en vaak aanwezig. Hij dacht mee en adviseerde ons. Hadden wij een discussie over het verbieden van christelijk onderwijs, dan liet hij zien hoe de electorale opvattingen daarover waren. Hij deed alles gratis. We vonden dat de beslissende peiling niet door hem kon worden gedaan. Dat moest een onafhankelijk iemand zijn. Achteraf moest de peiling niet ter discussie kunnen worden gesteld, omdat die door adviseur De Hond was gedaan.” Bij de eerste peiling van TNS Nipo (vraag: is De Vries een aanwinst en moet hij naar Den Haag?) is 21 procent positief. De Hond peilt daarna (vraag: is De Vries een aanwinst?) 35 procent.

Woordvoerder van PRDV is Peter Schouten, nu werkzaam als advocaat te Breda. Op een blog op de partijwebsite schrijft hij in 2005 over de invloed van De Hond. Die vindt dat PRDV voor de verkeerde slogan kiest. Hij onderzoekt wat Nederlanders het beste bij De Vries vinden passen en komt met „Peter R. de Vries gaat Den Haag opschudden.” Schouten nu: „De inspanningen van De Hond waren een vriendendienst.” PRDV redt het niet. Op de beslissende dag peilt TNS Nipo 31 procent.

Nagel, in een reactie: „Maurice had aan meerdere discussies meegedaan en was al te sterk betrokken. We zochten een echt onafhankelijk iemand. Hier ging het om de essentiële vraag of we door zouden gaan.” Of het wenselijk is dat een opiniepeiler met gezag ook nauw betrokken is bij Nagels partijen, reageert hij geagiteerd. „De Hond is onomstreden de beste en meest onafhankelijke peiler van Nederland.” Nagel voegt toe dat De Hond drie zetels voor 50Plus peilde. Het werden er twee.

50Plus

Terug naar 50Plus. Dankzij die ene zetel in de Eerste Kamer komt de partij in aanmerking voor overheidssubsidie. Nagel richt ook een wetenschappelijk bureau op.

Het Algemeen Dagblad publiceerde in februari een artikel over „de grote janboel” bij de partij. Onder meer bedrijven van lijsttrekker Henk Krol deden zaken met 50Plus. Ook wees de krant op de vele betaalde opdrachten die Maurice de Hond krijgt toebedeeld. In 2011 ontvangt het wetenschappelijk bureau een voorschot van 67.000 euro; 50.000 euro daarvan gaat naar een onderzoek van De Hond over consumentenvertrouwen. Dit onderzoek loopt door in 2012, als 50Plus De Hond nog eens 65.000 euro betaalt voor hetzelfde onderzoek. Voor 115.932 euro peilt De Hond het vertrouwen in totaal dertien keer. Een deel van de kosten zijn voor een speciale ‘webtool’. Maar op de site is al een paar maanden niets meer te zien.

De Hond zegt in een reactie dat het onderzoek na dertien rapportages gestopt is, deels omdat media het volledig negeerden. Over de bedragen zegt hij: „Die betroffen het ontwikkelen van een nieuwe index, het maandelijks vaststellen van cijfers en het ontwikkelen van een weergave via de website en via mobiel.”

Ook in 2012 gunt 50Plus een aanzienlijk deel van de opdrachten aan De Hond. Van de totale uitgaven van het wetenschappelijk bureau in 2011 en 2012 (154.000 euro) gaat 86 procent naar De Hond. De notulen van het wetenschappelijk bureau vermelden op 4 oktober 2012: „Bij de projecten voor de toekomst wordt het voorstel van Maurice de Hond besproken om 50Plus te laten meedraaien in ongeveer 100 onderzoeken over actuele zaken.”

Senator Kees de Lange (OSF) raakte in 2009 betrokken bij de partij van Nagel, maar scheidde zich in 2012 na ruzie af. Vanaf 2010 was hij voorzitter van het wetenschappelijk bureau van 50Plus en in die functie ook verantwoordelijk voor opdrachten aan De Hond. De Lange: „Voor mij is nu wel duidelijk dat De Hond, toen 50Plus de beschikking over subsidie kreeg, beloond moest worden voor eerdere gratis geleverde diensten. Ik stond achter de aanbesteding van de eerste opdracht, maar het is daarna echt uit de hand gelopen.”

Jan Nagel over de suggestie van De Lange: „De Lange wilde lijsttrekker worden, maar toen Krol het werd is hij kwaad opgestapt. We hebben niks heimelijks gedaan. We melden waarvoor betaald is en wat is er eigenlijk verkeerd? Eén ding kan mij nooit verweten worden en dat is opportunisme. Ik heb altijd keihard en met geloof aan mijn partijen gewerkt.”

Over vier weken, op maandag 22 april, spreekt De Hond in de Tweede Kamer de Thorbeckelezing uit, getiteld ‘De Peilingendemocratie’. Het co-referaat, zo vermeldt de uitnodiging, wordt gehouden door de fractievoorzitter van 50Plus in de Eerste Kamer: Jan Nagel.