Kras en ruik: fossiele rotting

De stank van verrotting van driehonderd miljoen jaar geleden is bewaard gebleven in zwarte kalksteen.

We gaan terug naar de stad, maar nu niet om foto’s te maken. Die zwarte stoepranden in het centrum van Amsterdam, met hun witte fossielen erin, zijn om nog een heel andere reden leuk. Zwart is de kleur van verrotting. Als je een schep modder uit de bodem van een sloot haalt, is die modder vaak zwart. En het stinkt naar rotte eieren of naar scheet. Dood materiaal, zoals oude waterplanten of een dode vis, gebruikt zuurstof als het gaat rotten. Na een tijdje is de zuurstof in het water op; de rotting gaat gewoon door maar gebruikt dan zwavel. Het gaat dan ook stinken, want bij rotting met zwavel in plaats van zuurstof ontstaat hetzelfde gas als in je darm. H2S heet dat gas. En bovendien wordt de modder zwart.

Datzelfde zwart kun je terugzien in de Amsterdamse stoepranden. En in een heleboel andere soorten natuursteen die je overal in de stad kunt vinden, en vaak zelfs in je eigen huis. Dit soort steen wordt meestal hardsteen genoemd, omdat het zo keihard is. Het is eigenlijk zwarte kalksteen. Er is ook een mooi oud-Nederlands woord voor: arduin. Arduin werd en wordt vaak gebruikt, bijvoorbeeld voor grafstenen, voor stoepen en trappen voor het huis, buitenvensterbanken, drempels. Let maar op, je ziet het overal. Het is dan meestal niet zo mooi zwart als de stoepranden (want die zijn gepolijst), maar grijs. Heel vaak zitten er kleine of grote fossielen in, schelpen van brachiopoden of stukjes zeelelie of brokjes koraal.

Nu gaan we iets leuks doen. Je moet wel even toestemming vragen aan iemand van wie het stuk arduin is dat je hebt gevonden, want we gaan de steen beschadigen. Dat mag vast niet bij de drempel van de badkamer, maar bij een oud stuk mag het misschien wel. Met een schroevendraaier of een sleutel bekras je de steen, of je tikt er met een puntig hamertje op. De bedoeling is dat de steen een heel klein beetje beschadigt. En terwijl je dat doet hou je je neus er vlakbij. Dus: kras – snuif – ruik. Of: tik – snuif – ruik.

Je ruikt dan fossiele rotte-eierenlucht, wel driehonderd miljoen jaar oud! Arduin is versteende zwarte modder. Toen de modder steen werd, zijn piepkleine stinkende gasbelletjes van H2S in de steen opgesloten geraakt. Maar door krassen of tikken kan het gas ontsnappen. Wat je dan dus ruikt is fossiel rottingsgas, dat al die tijd heeft gewacht tot jij het opsnoof.