Lean back – en vergeet die zelfhulpboeken

Sharyl – Facebook – Sandberg stelt in haar bestseller Lean In eigenwaarde gelijk aan marktwaarde. Maar daar winnen we niets mee, vindt Marian Donner. Kijk liever om je heen.

Illustratie Angel Boligan

Gaat het leven moeizaam? Ben je nog niet waar je zou willen zijn – ja, zou moeten zijn? Dan ligt dat aan jou en is het tijd voor een zelfhulpboek. Misschien ben je wel ‘sociaal fobisch’, oftewel verlegen. Lees dan vooral Denk je sterk. Of, op zijn Amerikaans, Brave, a memoir of overcoming shyness. Of heb je gevoelens van zwaarmoedigheid? Dan helpt Doorzetten of Win the Battle.

Of misschien ben je wel een vrouw. In dat geval is het logisch dat het leven moeizaam gaat. Nog altijd verdienen vrouwen voor hetzelfde werk aanzienlijk minder dan hun mannelijke evenknie en doorstoten naar de top lukt al helemaal niet. Maar geen nood, sinds kort is er de bestseller Lean In van Sheryl Sandberg, CEO van Facebook en volgens Forbes een van de machtigste vrouwen ter wereld.

Lean In, vrij vertaald als ‘haak aan’, is een ‘feministisch pamflet’ boordevol tips: verberg je onzekerheid, onderdruk je angsten, toon initiatief, maar wees niet te kritisch; gebruik liever het woord ‘wij’ dan ‘ik’, zo profileer je jezelf niet teveel als individu; blijf altijd glimlachen, praat niet teveel en neem het kind als rolmodel: wees eerlijk als een kind, laat je emoties gaan als een kind, waar het om gaat is een stukje authenticiteit. Dat is hoe je als vrouw succesvol wordt.

Want al zijn de omstandigheden niet optimaal en al geeft Sandberg toe dat het seksisme diep in onze cultuur verankerd zit, de wereld is nu eenmaal wat hij is, een markt van vraag en aanbod, een survival of the fittest, niemand wil een loser zijn en dus pas je je aan. Zie ook How to change your life. In de maakbare samenleving geloven we niet meer, maar des te meer in de maakbare mens: of het nu te grote oren, te kleine borsten of een karaktertrek als verlegenheid is – aan alles valt te sleutelen. Lees vooral Awaken the Giant within.

Ooit gold het adagium ‘het persoonlijke is politiek’. Menselijke ervaringen werden geacht ingebed te zijn in sociale en politieke structuren, het systeem werkte door op persoonlijk niveau. Tegenwoordig wordt iedereen die het nog over systemen heeft, over het kapitalisme of het neoliberalisme bijvoorbeeld, als hopeloos ouderwets gezien. Het politieke is persoonlijk geworden. Alles wordt herleid tot het individu, tot aan de economische crisis aan toe: we moeten gewoon optimistischer zijn, haak aan met dat consumentenvertrouwen, dan komt het vanzelf goed.

Maar intussen vervormt het neoliberale gedachtengoed en de bijbehorende bedrijfslogica de samenleving almaar meer. In de Verenigde Staten bestaan basisscholen die elk jaar hun klassen opnieuw indelen, en zodoende prille vriendschappen verbreken, omdat het goed is voor kinderen om te leren netwerken. Er wordt steeds meer getest en gemeten om prestaties te optimaliseren, wie faalt krijgt al snel een stoornis als ADHD toegedicht. Succes is de norm.

En ook bij Sandbergs zelfhulpfeminisme vormen de wetten van de markt het ijkpunt. Neem haar advies om ‘te declareren als een man’. Mannen schijnen immers elke minuut die ze aan hun werk denken, ook al is het onder de douche, in rekening te brengen. Vrouwen vinden dat niet netjes, maar vraagt Sandberg retorisch: wie is er nu waardevoller voor het bedrijf? Waarde is kennelijk winst en succes een zo hoog mogelijke product value. Met als gevolg dat de mens zijn eigenwaarde gelijk is gaan stellen aan zijn marktwaarde. Zijn leven is zijn product: Me 2.0, nu met een upgrade en nog beter verhandelbaar (zie ook The Start Up of you).

Maar wat wordt daarmee gewonnen? Amper honderd jaar geleden hadden vrouwen nog geen stemrecht, voor schrijfster Virginia Woolf was het niet eens mogelijk om in haar eentje naar een bibliotheek te gaan: alleen onder begeleiding van een man mocht ze een boek lenen. Maar, en dit is de crux, de enige reden dat die barrières zijn geslecht, is dat er in het verleden vrouwen zijn geweest die weigerden zich aan te passen. Want, zo stelde Woolf: als er in de wereld geen ruimte voor je is, moet je je niet afvragen wat er mis is met jou, maar wat er mis is met de wereld.

Wie werkelijk iets wil veranderen kijkt niet naar zichzelf, maar om zich heen. Naar een wereld waarin momenteel alles een te verhandelen product is geworden, tot aan de eigen identiteit aan toe. Een wereld waarin het afwijkende en onaangepaste steeds meer als probleem wordt bestempeld omdat het draait om rendement. Geen wonder dat het leven voor veel mensen moeizaam gaat.

Denk je dat het beter kan? Dat ergens meer ruimte moet zijn? Vergeet dan die zelfhulpboeken, stop met aan jezelf werken, met je aan te passen, stap uit de tredmolen en relax. Lean back in plaats van lean in. Het is wel genoeg geweest.

Marian Donner is schrijver. Haar laatste roman Lily verscheen in 2011. Eind dit jaar zal haar nieuwe roman En alles daartussen verschijnen.