Hij kon helaas niet komen

Rechtszaak // Een lijk berechten: het is nog niet eerder gebeurd in Rusland De staat lijkt te willen bewijzen dat de verdachte niet voor niets in voorarrest heeft gezeten Zijn advocaat heeft er weinig zin in

Correspondent Rusland

De rechtszaak tegen boekhouder Sergej Magnitski die vorige week in Moskou begon, lijkt op een gewoon proces. Staat versus belastingontduiker. Het enige probleem: de verdachte is dood. De grijze, stalen kooi voor aangeklaagden blijft leeg. De jonge zaalwacht heeft niemand om met zijn knuppel te bewaken.

Onder het systeemplafond grijpt rechter Igor Alisov, zwarte toga, ouderwetse bril, slechts af en toe in. „Kan het wat levendiger?” vraagt hij aan de advocaat van de overleden verdachte, als die zuchtend een vraag formuleert. „Het duurt anders veel te lang.”

Een lijk berechten: het is nog niet eerder gebeurd in Rusland. De vraag is of het wel mag. Een Russische verdachte heeft recht op een laatste woord. Magnitski kan niet van dat recht gebruikmaken. Zo zijn er wel meer juridische complicaties.

Magnitski kan zichzelf niet verdedigen omdat hij op 37-jarige leeftijd is overleden in afwachting van zijn proces. Na een verblijf van elf maanden in twee Moskouse detentiecomplexen, waar hij leed aan langdurige ontstekingen aan alvleesklier en galblaas, stierf hij in 2009 aan hartfalen. Volgens zijn moeder is haar zoon noodzakelijke medische zorg onthouden.

Dood of niet: de boekhouder staat nu terecht. De beschuldiging luidt dat hij voor de vanuit Londen opererende investeerder William Browder illegale schema’s heeft ontwikkeld om belasting te ontduiken. Officier van justitie Michail Reznitsjenko heeft zestig dossiers met bewijsmateriaal.

De officier, een kalende man met een rond hoofd, wrijft in zijn handen en pakt er een vuistdik dossier bij. „Kent u de inhoud van deze correspondentie?” vraagt hij aan een getuige. De officier glimlacht, zoals bij elke vraag die hij stelt. „Die hebben we aangetroffen op een harde schijf na een huiszoeking bij de verdachte.”

Waarom een dode berechten? De Russische staat geeft op die vraag geen antwoord, alleen een dubbele ontkenning: het proces vindt plaats omdat de nabestaanden van Magnitski, zijn vrouw en moeder, die het proces boycotten, niet hebben gevraagd om het niet door te laten gaan. Verder liet het ministerie van Binnenlandse Zaken weten dat het niet de bedoeling is dat de verdachte wordt veroordeeld. Magnitski krijgt alsnog het gelijk aan zijn zijde, of de zaak wordt gesloten.

De rechtszaak lijkt daarmee op een postuum rehabilitatieproces. Het verschil: bij een postume rehabilitatie wordt een veroordeelde na zijn dood vrijgesproken en zijn naam in ere hersteld. Magnitski is nooit veroordeeld. Hij was alleen verdachte en is daarmee volgens de wet in onschuld gestorven. Maar in deze zaal moet zijn onschuld nu alsnog bewezen worden.

Motieven voor een postume vervolging door de staat zijn wel te bedenken. Misschien heeft het ermee te maken dat Magnitski bij leven heeft verklaard de grootste corruptiezaak in de geschiedenis van Rusland te hebben blootgelegd. Misschien ook wil de staat bewijzen dat de jurist niet voor niets in voorarrest heeft gezeten en is gestorven. De dood van een corrupte boekhouder in een gevangenis klinkt toch minder erg dan de dood van een corruptiebestrijdende boekhouder.

Misschien gaat de zaak tegen Magnitski door, omdat de zaak tegen de man voor wie hij werkte doorgaat: investeerder William Browder. Ook Browder staat vandaag bij verstek terecht. Browder doet er alles aan om gelijk voor Magnitski te behalen. Justice for Sergei heet de film, die hij liet maken over diens lot.

Maar waarschijnlijk vindt deze rechtszaak plaats vanwege de Magnitski-wet, die dankzij lobbywerk van Browder in december in de Verenigde Staten is aangenomen. Russen die betrokken zouden zijn bij de dood van Magnitski, kunnen sindsdien niet meer naar de VS.

Rechter Alisov kijkt uit het raam. Tot vorig jaar was hij president van deze rechtbank, gelegen aan een onopvallende binnenplaats naast het oude circus. Er kwamen veel klachten binnen over zaken die maanden bleven liggen, over zijn onbeleefde gedrag tegen het publiek. Er kwam een andere president.

De verdachte van vandaag is geen vreemde voor hem. Toen Magnitski nog leefde, wees Alisov een klacht af over de omstandigheden waarin hij in voorarrest werd gehouden. Nu roept hij diens advocaat, Nikolaj Gerasimov, tot de orde. „Praat u toch wat sneller.”

Gerasimov, blond, naar schatting eind dertig, formuleert tergend langzaam. Hij heeft er niet voor gekozen hier te staan. Vorige maand kreeg hij zijn cliënt door de staat toegewezen, nadat de moeder van Magnitski had geweigerd een advocaat te kiezen voor deze, in haar woorden „onmenselijke” zaak. Waarom juist Gerasimov Magnitski moet verdedigen, is onbekend. Maar als hij weigert, verliest hij waarschijnlijk het recht om zijn beroep uit te oefenen.

Op de tweede dag van het proces, ziet de advocaat er slecht uit. Zijn achterhoofd, met plukjes opstaand haar, ziet eruit alsof er nog maar kort geleden op is gelegen. Hij heeft zich niet geschoren en een te grote broek en een oud vest aan. „Hoe weet u dat de handtekening onder de documenten aan Magnitski toebehoorde?” vraagt hij op slome toon aan de getuige.

Op de eerste zittingsdag, een week eerder, hadden de advocaten een duidelijke strategie: rekken. Eerst probeerden ze officier van justitie Reznitsjenko te wraken. Het verzoek werd afgewezen. Vervolgens vroegen ze om meer richtlijnen voor hoe je dat doet, een dode verdedigen. Dat staat namelijk niet in de wet. Het verzoek werd afgewezen.

Uiteindelijk verklaarde Gerasimov dat hij zijn functie niet kón uitoefenen, omdat verdediging van de verdachte ingaat tegen de wens van de vertegenwoordigers van de verdachte: de nabestaanden. Gerasimov wees op zijn interne belangenconflict: je kunt geen cliënt verdedigen wiens enig belang het is niet te worden verdedigd. Het verzoek werd afgewezen.

En nu zit hij hier weer. De advocaat ziet er moe uit. En de rechter kapt bijna al zijn vragen af. De volgende zitting is op 1 april.