De uzi knalt en de pizza knispert

In zeventig afleveringen volgt het hoorspel De Spin een rechercheur die verwikkeld raakt in duistere infiltraties. De krimi is geïnspireerd door de IRT-affaire.

Op 28 maart 1997 stonden ex-rechercheurs Klaas Langendoen en Joost van Vondel terecht in Den Haag. Uit angst voor represailles droegen zij motorhelmen. Foto Gerhard van Roon

Het duurt nog geen twee minuten. Dan spetteren de knallen van een uzi-pistoolmitrailleur. Terwijl de politie pizza etend op de loer ligt, wordt Tijmen Verhaaf, „de eerste Godfather van ons land” tegen wie een jarenlang onderzoek loopt, geliquideerd. Het is de openingsscène van de eerste aflevering van de uit zeventig delen bestaande radiocrimi De Spin. Het hoorspel is vanaf maandag 1 april dagelijks te beluisteren op Radio 1.

De Spin is geïnspireerd op de zogeheten IRT-affaire. Die term staat voor de crisis in de aanpak van de georganiseerde misdaad die halverwege de jaren negentig aan het licht kwam. In 1993 werd plotsklaps het interregionale rechercheteam Noord-Holland/Utrecht ontbonden. In een poging zicht te krijgen op de zware jongens bleek de politie zelf in drugs te zijn gaan handelen. Criminele infiltranten runden de politie in plaats van andersom. De kwestie leidde tot lekken naar de pers en venijnige ruzies tussen hoofdcommissarissen, magistraten en rechercheurs. Na een parlementaire enquête werden nieuwe spelregels voor de opsporing afgesproken.

Hoofdrolspeler in De Spin is Wytze Hofstra, agent van het Rechercheteam Georganiseerde Misdaad. Het personage is voor een deel gebaseerd op de Haarlemse rechercheur Klaas Langendoen die in de jaren negentig in opspraak raakte wegens het op grote schaal met hulp van infiltranten importeren van drugs. Andere hoofdrolspelers zijn Cor van Reijn, politiechef en officier van justitie Jacqueline Wolffers. Deze „drie musketiers” besluiten met een groei-informant – een koppige sportschoolhouder – binnen te dringen in de onderwereld. Ook is er een rol voor fiscalist en advocaat Trompenberg die het witwassen van crimineel geld regelt en betrokken raakt bij de bouwfraude.

Jeroen Stout, die De Spin maakte: „Gelet op het tijdstip van uitzenden – na middernacht om 00.45 uur – wilde ik een serie maken over misdaad. Een soap zoals de televisieserie The Sopranos. Ik wilde in het hoorspelkwartiertje aandacht besteden aan de recente criminele geschiedenis van Nederland, misdaad in de jaren negentig. De IRT-affaire leent zich prima voor een serie met veel verwikkelingen.” De 44-jarige politicoloog, radiomaker en scenarioschrijver Stout liet zich al eerder inspireren door de onderwereld. Hij maakte in 2010 het eveneens zeventig delen tellende radiodrama De Moker over de Amsterdamse penoze die in de jaren zeventig switchte van de handel in porno naar hasj. De IRT-affaire, die precies twintig jaar geleden het opsporingswerk verlamde, is een logisch vervolg.

Stout heeft zich voor het maken van De Spin – samen met drie andere tekstschrijvers – vooral verdiept in boeken en onderzoeksrapporten over het opsporingsdrama. Hij voerde geen gesprekken met destijds betrokken opsporingsambtenaren. „Ik dacht eerst wel: ik ga Langendoen opzoeken maar besloot uiteindelijk dit niet te doen. Ik ben geen journalist die wil vast stellen wat goed en fout is. Ik wil een tijdsbeeld schetsen en als je te dicht op de werkelijkheid gaat zitten, ontneem je jezelf de mogelijkheid de realiteit te interpreteren. Ik wil mijn fantasie de vrije loop laten.”

Het fascineert Stout dat de IRT-affaire uiteindelijk vooral ging over de strijd tussen de politiekorpsen van Amsterdam tegenover die uit Haarlem en Utrecht. Het debat over de opsporingsmethodes was vaak meer een afgeleide discussie. „Destijds werden geen nuchtere afwegingen gemaakt.” Het verbaast hem dan ook niet dat politici nu weer pleiten voor de mogelijkheid criminele infiltranten in te zetten om boeven te vangen.

De Spin gaat vooral over het werk van rechercheur Hofstra. Een man die handelt naar eer en geweten maar uiteindelijk struikelt over zijn eigen ambities. Jeroen Stout belooft de luisteraars „een grote verrassing” maar net als in de echte IRT-affaire zal niet helemaal duidelijk worden wat zich precies afspeelde in het opsporingsdebacle. „Er blijven vragen openstaan. Niet alles wordt opgelost. Maar de luisteraar gaat aan het eind wel conclusies trekken, al zullen die per luisteraar verschillen.”

Naar het hoorspel, waar anderhalf jaar aan is gewerkt, zullen ondanks het ongebruikelijke uitzendtijdstip rond de 100.000 mensen luisteren, zo is de verwachting. Bij De Moker bleek dat een ouder publiek vooral opbleef voor de serie, maar ook jonge luisteraars reageerden veel, volgens Stout. Ze downloaden afleveringen en luisteren er overdag naar in de trein.

„Een hoorspel is niet meer zo oubollig als vroeger. Er wordt al lang niet meer gewerkt met acteurs die heel precies articuleren met op de achtergrond een knarsend tuinhek. Nu is het heel gewoon om scènes te hebben met mensen die door elkaar heen praten waarbij niet iedereen is te verstaan. Als je maar begrijpt dat ze ruzie maken. Dat maakt het allemaal een stuk moderner.”

De Spin (NTR, 70 delen) Radio 1, 0.45-1.02 uur. Via website of als podcast: www.ntr.nl/despin.