Ritalin zonder recept. Is dat koffie of cocaïne?

Mensen die zich goed kunnen concentreren hebben het getroffen. Hun geestelijke conditie stelt ze in staat hun intellect optimaal te benutten. ADHD’ers is dat niet gegeven en daarom slikken ze Ritalin. Ook een zegen voor ‘normale’ studenten en werknemers, denkt een groeiende groep gezonde gebruikers.

Methylfenidaat is de werkzame stof in ADHD-medicijnen. Foto Wikipedia

Mensen die zich goed kunnen concentreren hebben het getroffen. Hun geestelijke conditie stelt ze in staat hun intellect optimaal te benutten. ADHD’ers is dat niet gegeven en daarom slikken ze Ritalin. Ook een zegen voor ‘normale’ studenten en werknemers, denkt een groeiende groep gezonde gebruikers.

In de Verenigde Staten zijn inmiddels de alarmbellen afgegaan. De discussie bereikte in februari een voorlopig hoogtepunt met een reportage in The New York Times. Daarin wordt het leven van Richard Fee beschreven. Een 24-jarige student die verslaafd raakte aan Adderall, een medicijn dat ongeveer dezelfde werking heeft als het meer bekende Ritalin. Fee kreeg dankzij het medicijn de zo felbegeerde ‘tunnelachtige focus’, maar raakte er ondertussen behoorlijk van in de war. Dusdanig dat hij suïcide pleegde.

Fee was gediagnosticeerd met ADHD, maar dat is volgens de krant nooit op een deugdelijke manier gebeurd. Het heeft er alle schijn van dat hij uit was op Adderall om nog beter te kunnen studeren. Of hij artsen moedwillig om de tuin heeft geleid blijft in het midden, maar zeker is dat hij wel erg gemakkelijk het middel kreeg voorgeschreven. “Richard stelde alles altijd maar uit. Hij wachtte tot het laatste moment en nam dan een pil om voor zijn tentamen te studeren”, zei een vriend van hem tegen de Times. “Hij bereikte het punt dat hij beweerde niets meer te kunnen zonder Adderall.”

Richard Fee geldt volgens de krant als het prototype van een groeiende groep studenten die het middel als breinversterker of breinpep gebruikt. Naast het veinzen van ADHD zou ook de handel in Adderall welig tieren in collegezalen en op schoolpleinen. ABC News wees op een minder zichtbare groep: drukbezette moeders die zich met behulp van Adderall ‘supermom’ voelen en alles weer aankunnen. En op YouTube wordt muziek gezet die aangenaam zou zijn als je onder invloed bent.

In 2011 werden er in de VS veertien miljoen recepten uitgeschreven voor Amerikanen tussen de 20 en 39 jaar met een ADHD-diagnose. Meer dan tweeënhalf keer zoveel als vier jaar geleden, merkt de krant op. “Verschillende studies wijzen uit dat 8 tot 35 procent van de studenten stimulerende pillen neemt om schoolprestaties te verbeteren. Weinig studenten beseffen dat het geven of aanvaarden van een Adderall-pil zonder recept een misdaad is. (..) Het valt in dezelfde categorie als cocaïne, vanwege de zeer verslavende eigenschappen.” Nog een overeenkomst: voor een snel effect wordt het gesnoven, terwijl het bedoeld is als slikpil.

Wat saai is wordt draaglijk

Will Oremus, redacteur bij Slate.com, stelt vragen bij het alarm van The New York Times. Hij is ADHD’er, gebruikt Concerta (soort Ritalin of Adderall) en merkt op dat de medicijnen bij niet-ADHD’ers mogelijk dezelfde uitwerking hebben. “Ze zorgen ervoor dat er in de hersenen makkelijker dopamine wordt afgegeven, een neurotransmitter die het beloningscentrum reguleert en voor de ervaring van plezier zorgt. Taken die voor ADHD’ers normaal gesproken pijnlijk saai zijn, worden draaglijk. En voor mensen zonder ADHD… daarvoor zou het dezelfde uitwerking kunnen hebben.”

‘Zou’, benadrukt Oremus. Dat voorbehoud maakt hij omdat het helemaal niet zeker is dat Ritalin, Adderall of Concerta gunstig is voor niet-gediagnosticeerden. Sommige studies wijzen op een placebo-effect. Wat de schadelijkheid betreft: ieder medicijn dat misbruikt wordt kan volgens Oremus tot grote problemen leiden. “Als ADHD-drugs werkelijk zo verslavend zijn, zelfs dodelijk…”, vervolgt de redacteur, “…waarom horen we dan niet meer horrorverhalen over Adderall-verslaafden en overdoses? En waarom zeggen dezelfde experts die waarschuwen voor de gevaren dat het prima te gebruiken is voor mensen zoals ik? Ben ik dan zo vervangbaar?”

‘Al het menselijk leven is hoogst onnatuurlijk’

Stel dat het wel meevalt met de schadelijkheid, filosofeert Oremus, waarom is het dan verboden? Hij wijst op een roemrucht commentaar van Nature uit 2008. “We zouden methoden die onze breinfuncties verbeteren moeten verwelkomen”, aldus het wetenschappelijke tijdschrift. Zolang het niet is bewezen dat bepaalde medicijnen schadelijk zijn is er volgens Nature geen reden om ze te verbieden.

Argumenten als ‘valsspelen’, ‘onnatuurlijk’ en dat het kan leiden tot ‘misbruik’ zijn volgens het commentaar onvoldoende. “Wat betreft ons beroep op het ‘natuurlijke’: het leven van alle levende mensen is hoogst onnatuurlijk. Onze huizen, onze kleren, ons voedsel. Om maar te zwijgen over de medische zorg die wij genieten. We zijn ver van onze ‘natuurlijke staat’ afgedreven. Gezien de instrumenten die ons  cognitieve proces verbeteren, zoals het schrift en nu de computer, is het de vraag waarom we hier een lijn moeten trekken. Waarom tot hier en niet verder?”

Ritalin is al sinds 1954 internationaal op de markt en werkt goed bij de behandeling van concentratiestoornissen, zegt NRC’s wetenschapsredacteur Sander Voormolen. “De meest voorkomende bijwerkingen zijn slapeloosheid, nervositeit en hoofdpijn. In Nederland wordt het ook veel voorgeschreven, de langwerkende formuleringen zoals Concerta en Medikinet worden niet vergoed in het basispakket. Er zijn de laatste jaren wel zorgen gerezen over het gebruik, met name zelfmoordgevallen hebben de aandacht getrokken. En er zijn aanwijzingen dat scholieren en studenten de middelen misbruiken om hun leerprestaties te verhogen.”

Waar blijft de narcoticabrigade?

In 2011 werden in Nederland meer dan een miljoen recepten uitgeschreven, aldus vakblad Optima Farma. “De meeste voor tieners. Alhoewel de lange termijnveiligheid van ADHD-medicate onzeker is, wordt de medicatie over het algemeen nog steeds als veilig beschouwd.” Alleen artsen met een specifieke deskundigheid in de behandeling van ADHD mogen een behandeling met methylfenidaat (de werkzame stof in medicijnen als Ritalin) beginnen, zo staat in het Farmacotherapeutisch Kompas van het College voor Zorgverzekeringen. “Chronisch misbruik kan leiden tot gewenning en afhankelijkheid met een verschillende mate van abnormaal gedrag.”

Oremus voorziet een zorgelijke toekomst. “Wat als Adderall de nieuwe koffie wordt?”, vraagt hij zich af. Zo’n vaart zal het waarschijnlijk niet lopen. Zonder recept is een medicijn met methylfenidaat ook in Nederland een verboden middel. Je zult het dus niet snel aantreffen in de schappen van de Albert Heijn. De stof staat net als cocaïne en heroïne vermeld in de Opiumwet. Waarom er in de praktijk niet net zo hard tegen op wordt getreden, laat zich raden: dankzij het vele medicinale en dus legale gebruik is het in iedere klas voorradig, het schadelijke aspect wordt niet alom erkend, de verslavingszorg is er niet op toegespitst en de handel oogt niet crimineel. De hoogste tijd voor een maatschappelijke discussie dus. Als Ritalin niet de nieuwe koffie mag worden dan moet het misschien net zo bestreden worden als cocaïne. Of gaan we het gedogen zoals we een jointje gedogen?

Lees ook: Wie draaft er nou door? Diagnosticeer eerst de omgeving, daarna het kind

Volg de auteur op Twitter