Jezus spelen, dat is wel een dingetje

Voor The Passion werken de RKK en de EO samen om het paasverhaal te tonen; als middeleeuws passiespel én als modern evangelisch spektakel.

Vanaf een Haags kerkhof dat Sint Petrus Banden heet, vertrekt een stoet door de avond richting het Binnenhof. Bij toerbeurten dragen zij een enorme witte grafkist van een overleden reus. Zo oogt het tenminste. Aangekomen bij een podium in aanbouw bij de Hofvijver, zetten ze de zes meter lange kist neer. In de kist zitten ledlampjes. Dat is mooi: een lichtgevende kist.

Vanavond, Witte Donderdag, brengen de EO en RKK samen The Passion rechtstreeks uitgezonden op Nederland 1, een theatraal popspektakel over de laatste dagen van Jezus Christus, die door christenen wordt vereerd als zoon van God. Gisteravond was in Den Haag de ‘proefprocessie’: het repeteren van de rondgang door Den Haag met een loodzwaar, lichtgevend kruis. Alleen, omdat de straten nog niet autovrij zijn gemaakt, kan het gevaarte niet overal langs. Dus heeft het kruis nog geen zij-armen, maar gaten, en ziet het eruit als een kist. Nog steeds is het krap. Als de groep een rij auto’s passeert, gaan er telkens auto-alarmen af.

Leo Fijen van katholieke omroep RKK: „Voor mij is die processie het hart van The Passion. Een kwartier lang zie je alleen maar mensen in stilte dat kruis ronddragen. Het summum van slow television. En katholicisme ten top: een beeldverhaal zonder woorden.”

Dit is de derde Passion. De opzet: midden in een stad spelen bekende popzangers het lijdensverhaal na, gelardeerd met Nederlandstalige hits. Op een podium midden in de stad speelt een poporkest, daarvoor staat de evangelist, dit keer vertolkt door Jörgen Raymann, die het verhaal vertelt. Tussendoor schakelen we over we naar twee groepen die op weg zijn naar het podium: een processie van gelovigen die het kruis door de stad slepen, en Jezus en zijn discipelen die de tram pakken richting centrum. René van Kooten speelt Jezus, zoals hij dat ook doet in Jesus Christ Superstar. (EO-directeur Arjan Lock: „Jezus spelen, dat is wel even een dingetje.”) Anita Meyer (‘Why Tell Me Why’) speelt zijn moeder Maria.

Het idee voor The Passion komt uit het Verenigd Koninkrijk. Op Goede Vrijdag 2006 zond de BBC The Manchester Passion uit. RKK-directeur Leo Fijen wilde een Nederlandse versie maken en zocht contact met de Evangelische Omroep, de katholiek- en de protestantse kerk. Zo werd The Passion een oecumenische inspanning. Fijen: „In tijden van ontkerkelijking komen we dichter bij elkaar.”

Toch is het opmerkelijk, dit gezamenlijke optrekken van roomsen en protestanten. Het passiespel is van oudsher een katholieke zaak, waar protestanten tijdens de reformatie tegen tekeer gingen. Hoe komen die twee religies samen? EO-directeur Arjan Lock: „Wij komen uit een woordcultuur, de katholieken uit een beeldcultuur; dat verschil merken we wel.” Volgens RKK-directeur Leo Fijen wilde de EO aanvankelijk niet dat de processie een processie zou heten, wegens een te sterke katholieke connotatie: „Maar ja, mensen die met een religieus voorwerp op straat rondlopen, dat heet nu eenmaal een processie.” Lock: „Ik moest zelf erg wennen aan het woord, maar toen ik eenmaal dat kruis door de straten zag gaan, dacht ik: zo is het bedoeld, ons geloof de straat op brengen. Het evangelie is niet van de kerk. Het is van God en alle mensen.”

Is The Passion vooral rooms of protestants? Etnoloog Gerard Rooijakkers: „Katholiek natuurlijk. The Passion staat in de traditie van het middeleeuws liturgisch drama. Op een gegeven moment zijn ze verplaatst van de kerk naar het plein buiten. Zo kwamen de mysteriespelen in het publiek domein. Vaak waren dat ook spektakels, gezongen versies van de evangeliën, en was er ook een processie aan verbonden. Mensen willen graag meedoen.” Dat doet Rooijakkers denken aan de Semana Santa, de paasweek zoals die in Spanje en Latijns-Amerika uitbundig wordt vormgegeven. „Daarin wordt het lijden van Christus fysiek meebeleefd. Hier speelt dat ook een rol: zoveel mogelijke mensen willen het kruis meedragen.”

Volgens Rooijakkers is dit echter een traditie die lang vergeten was in Nederland: „Dat hangt samen met de contrareformatie: onder druk van de reformatie begon de kerk met een zuivering van volkse uitingen. Nederland werd bovendien een goeddeels protestant land, van 1848 tot en met 1983 heerste er een processieverbod op de openbare weg. De passiespelen verdwenen. Het profane en het sacrale werden strikt gescheiden. Ik vind het fascinerend dat het wereldse en het heilige in The Passion weer onbekommerd door elkaar wordt gemengd. Typisch van deze tijd is dat we een pakhuis van rituelen hebben waar iedereen zelf uithaalt wat hij wil, om er een eigen bricolage van te maken.”

Theoloog Stefan Paas, verbonden aan de TU te Kampen en de VU te Amsterdam, vindt The Passion echter helemaal niet katholiek: „Het is maar net naar welk deel van de protestantse kerk je kijkt. Gereformeerden zullen het niets vinden. Jezus verbeelden, dat ligt gevoelig. Bij de gereformeerden moet het Woord het doen. Maar de vrije groepen, de evangelisten en de pentecostalen organiseren doorlopend rockconcert-achtige multimediaspektakels.”

Katholiek of evangelisch, het doet er niet toe, want The Passion is voor een ander publiek bedoeld: de kerklozen. Volgens EO-directeur Lock behoort The Passion tot de missieprogramma’s van de omroep, om mensen te bereiken die niet tot de kerk behoren. Theoloog Paas, die als missioloog onderzoek deed naar zending in het hedendaagse, heidense Nederland: „Het religieus analfabetisme in Nederland is groot. Jonge mensen komen niet meer in aanraking met bijbelverhalen. Dus gebruiken zendelingen een vorm die past in het culturele kader van diegenen die ze willen bekeren. The Passion is volkscultuur, dat begrijpen veel mensen. Het is popreligie en kitsch, dus vinden de grachtengordel en de bijbelgordel het niets. Voor hen is het niet bedoeld.”

Vorig jaar keken twee miljoen mensen naar The Passion. Rooijakkers: „Het land is dan wel geseculariseerd, maar er is een enorme lust for rituals, een behoefte aan rituelen, ook onder protestantsen, die zich juist altijd tegen die rituelen afzetten.”

The Passion (RKK/EO)Ned. 1, 20.30 - 22.10 uur (herhaling za Ned. 3, 21.40-23.20 uur)