‘Ik schreeuw als een arend, zo vol soul zit ik’

Soulzanger Charles Bradley (64) maakte naam als James Brown-imitator, compleet met danspasjes en glitterpak. Pas in 2011 zong hij voor het eerst ‘als zichzelf’. Nu verschijnt zijn tweede cd. ‘De ervaringen uit mijn jeugd zijn de kern van mijn liedjes.’

Charles Bradley Foto Andreas Terlaak

Soulzanger Charles Bradley heeft zijn eigen stem gevonden. Het duurde 64 jaar. Nu, in 2013, staat hij op het punt zijn tweede eigen cd uit te brengen en durft hij zich eindelijk uit te spreken. Als zichzelf. Eerst durfde hij niet te praten uit angst voor hoon of ontslag. Toen werd hij James Brown-imitator en modelleerde hij zijn stem naar die van zijn held, compleet met rauwe kreten en kortaffe dictie.

Vijf jaar geleden ontmoette hij muzikant Tom Brennek. Brennek was benieuwd naar Bradleys eigen stem, hij moedigde hem aan om Brown te vergeten en de klanken ongecensureerd te laten opborrelen. Zo komt het dat Charles Bradley nu klinkt als Charles Bradley.

Het verhaal lijkt een sprookje: Bradley werd verlaten door zijn ouders, zorgde sinds zijn veertiende voor zichzelf, kreeg geen onderwijs, was dakloos. Hij werd kok, ging James Brown nadoen en werd uiteindelijk als zestigjarige ‘ontdekt’ door Tom Brennek. Internationaal succes volgde. Het publiek kreeg een mooi verhaal over tegenslag en overwinning, Bradley kreeg erkenning. Eind goed al goed.

Maar zo is het niet. Charles Bradley zit op een ochtend in een Amsterdams hotel om te vertellen over zijn nieuwe cd, Victim Of Love. Het verleden blijkt onderdeel van het heden. Bradley is nog altijd de achtjarige jongen die door zijn moeder bij een oma wordt achtergelaten, hij is de veertienjarige die dakloos in een auto slaapt, hij is de 30-jarige kok die zijn mond houdt, al wordt hij gepest en mishandeld. Ook nu klinkt zijn spreekstem schuchter, is zijn uitdrukking gepijnigd en kijkt hij waakzaam om zich heen.

„Ik ben gevormd door de segregatie tussen zwart en blank”, zegt Bradley (1948, Gainesville, Florida), „door getouwtrek tussen mijn moeder en mijn oma, door angst voor de autoriteiten.” Ook privé speelt het verleden een rol. Op de vraag of hij een gezin heeft, zegt hij: „Op mijn veertiende heb ik besloten dat ik nooit een kind zou krijgen, want geen kind mag meemaken wat ik heb meegemaakt. Daar heb ik me aan gehouden. Geen vrouw, geen kind, ik ben alleen.”

Flarden van leed

De eerste cd, die Bradley in 2011 opnam, No Time For Dreaming, was gebaseerd op zijn directe verleden. „De ervaringen uit mijn jeugd zijn de kern van mijn liedjes. Die eerste cd was moeilijk om te maken, omdat alles waar was, bijvoorbeeld in een nummer als Heartaches And Pain. Ik vertelde aan Tom wat ik zoal heb meegemaakt en we maakten er samen een songtekst over.”

De combinatie van rafelige flarden van leed en een diep doorleefd stemgeluid leverde Bradley algauw de bijnaam de ‘Screaming Eagle of Soul’ op. „Die naam kreeg ik naar aanleiding van mijn live-optredens. Op het toneel ga ik helemaal op in het zingen en voel ik de pijnlijke emoties waar de teksten ooit uit zijn voortgekomen. Ze kolken binnen in me”, hij wijst op zijn borst. „Het voelt mooi en schrijnend tegelijk. De woorden komen allemaal tegelijk naar boven, als een kluwen. Ik kan ze niet afzonderlijk meer articuleren, maar de muziek rekent op me, dus ik moet een manier vinden om al die sensaties en gevoelens op tijd over mijn lippen te krijgen. Dan kan ik alleen nog maar schreeuwen.”

Hij laat een getemperde versie horen: „‘Aaaaargghh.’ De schreeuw van de adelaar.”

De schreeuw op volle kracht, ook te horen op zijn cd’s, is een trillende, striemende oerkreet, alsof de granieten stem van Bradley zichzelf verpulvert. Zijn muzikanten, ondertussen, vergulden de pil met hun opgeruimde soulklanken: aanzwellende blazers, droge basloopjes, wiegende ritmes, en – nieuw op de tweede cd – suizende (gitaar-)accenten uit de psychedelische soul zoals bedacht door jarenzeventighelden als Curtis Mayfield en The Temptations, in bijvoorbeeld Confusion.

Beledigd en miskend

„Waar mijn pijn vandaan komt? Van een leven lang beledigd en miskend te worden: je weet wel, als je iets doet en je weet dat je het goed doet maar iemand zegt ‘Fout, doe het anders’. Ik werd niet serieus genomen.”

Toen Bradley veertien was, in 1962, nam zijn oudere zus hem mee naar de Apollo in Harlem, New York, om James Brown te zien optreden. De kennismaking was zo ingrijpend dat Bradley ook wilde zingen. Hij trainde zijn van oorsprong milde stem om lager en rauwer te worden. Rond zijn 45ste, toen hij na vele omzwervingen was neergestreken in Brooklyn, New York, begon hij op te treden in cafés en buurthuizen, onder de naam Black Velvet James Brown Jr., compleet met glitterkostuum en danspassen. Het was bij een van die shows dat hij werd opgemerkt door Gabriel Roth, van zijn huidige platenmaatschappij Dunham Records, en Tom Brennek, nu bandleider en co-auteur. „Nog altijd willen mensen dat ik James Brown nadoe, want niemand kan het zoals ik. ‘Sorry’, zeg ik dan, ‘nu moet je luisteren naar Charles Bradley’.”

„Tom Brennek en zijn muzikanten hebben me de kans gegeven om me uit te spreken. Ik was gewend om mijn mond te houden. Want praten was riskant: als ik iets zei of ergens iets tegenin bracht, werd ik ontslagen of was mijn huis kwijt. Ik ben nog altijd bang voor kritiek en de gevolgen ervan. Twee jaar geleden waren we hier in Europa op tournee. Bij een optreden was ik emotioneel en sloeg een paar tekstregels over. Tom maakte er een opmerking over waarop ik het toneel afstormde, mijn koffers pakte en terug wilde naar de VS. Maar Tom zei: ‘Charles, de mensen houden van je, ze willen je horen.’ Sinds dat moment heb ik me opengesteld. Bij het volgende optreden ben ik van podium gesprongen en heb iedereen in de zaal omhelsd.

„Vroeger, als je niet kon zeggen wat je op je hart had, ging je neuriën, of je ging zingen, in de kerk van de baptisten. Dat was een belangrijke functie van de kerk: je te kunnen laten horen, zonder angst voor straf. Ik ging naar alle soorten kerken, baptist of katholiek. Maar nu zit de kerk in me, in mijn hart.”

Hoe heeft hij zich losgemaakt van de zangstijl van James Brown? „Ik zing trager dan hij, ik hou mijn emoties langer vast en laat ze geleidelijk ontsnappen. Zo neem ik de tijd om mijn gevoelens openbaar te maken. Ik heb nu eindelijk de mogelijkheid om me te uiten, en er zit nog zoveel wat eruit moet. Dit is nog maar het begin.”

‘Victim Of Love’ verschijnt 2 april bij V2. De documentaire ‘Charles Bradley: Soul Of America’ wordt 9 april uitgezonden bij Het Uur van de Wolf. Charles Bradley treedt op: North Sea Jazz, 14 juli Ahoy’, Rotterdam.