Een tafel met of zonder apostelen

Morgen is het Witte Donderdag. Het laatste maal van Jezus en zijn discipelen inspireert talrijke kunstenaars, maar zelden of nooit wijken ze af van de enscenering van Da Vinci.

Reclameposter van het Franse modemerk Girbaud geïnspireerd door Da Vinci’s Het Laatste Avondmaal.

Op Witte Donderdag wordt het Laatste Avondmaal van Jezus en zijn apostelen herdacht. Zich baserend op het evangelie van Johannes vereeuwigde Leonardo da Vinci het meest dramatische moment van de avond in de eetzaal van het Dominicaner klooster Santa Maria delle Grazie in Milaan: Jezus kondigt aan dat één van zijn leerlingen hem zal verraden. Het fresco van 460 bij 880 centimeter, waarin zowel traditionele als nieuwe elementen herkenbaar zijn, fungeert sinds de voltooiing in 1498 al eeuwenlang als hét grote voorbeeld voor kunstenaars.

Opvallend is dat de wijze waarop Da Vinci Jezus en zijn twaalf discipelen aan een lange tafel in een zaalachtige ruimte heeft gepositioneerd nadien door de meeste kunstenaars als opstelling is overgenomen. Wie op een schilderij, tekening of foto dan wel in een film of op het toneel een dergelijke enscenering ziet, associeert deze onmiddellijk met Het Laatste Avondmaal van Da Vinci. Hierbij maakt het nauwelijks uit door wie of wat Jezus en de apostelen worden vervangen. In 1977 maakte de Duitse schilder Ben Willikens (1939) zelfs een versie van Het Laatste Avondmaal met louter een gedekte tafel in een lege zaal.

Dit verschilt opmerkelijk met de kruisweg, die in de rooms-katholieke traditie op Goede Vrijdag centraal staat. Sinds ruim een eeuw volgen kunstenaars bij hun verbeelding van de veertien kruiswegstaties een eigen weg. Het accent wordt vaak verschoven van het lijden van Jezus naar het leed van mensen met wie de maker zich verbonden voelt. Aldus zijn de twee wereldoorlogen, de Spaanse Burgeroorlog en de Balkanoorlog maar ook allerlei sociale ontwikkelingen herkenbaar in hedendaagse kruiswegen. De richtlijnen van kerkelijke autoriteiten worden genegeerd.

Bij Het Laatste Avondmaal kost het kunstenaars meer moeite om van het vaste stramien af te wijken en ontstaan er voornamelijk variaties, alleen al op de de site culturepopped.blogspot.com vindt men er ongeveer honderd. Behalve om persiflages gaat het om werken waarin kunstenaars sociale en politieke motieven hebben geïntegreerd.

In bekende (foto)versies worden Jezus en zijn discipelen verbeeld door mensen met het syndroom van Down (Raoef Mamedov), Israëlische soldaten (Ad Nesn), vrouwen in boerka uit de Gazastrook (Vivek Vilasini) en travestieten (Elisabeth Ohlson).

Eén van de meest geruchtmakende versies is een reclameposter uit 2005 voor het Franse modemerk Girbaud met twaalf vrouwelijke en één mannelijk model; op gezag van de rechter werd het affiche – ook in hoger beroep – verboden maar het vonnis werd een jaar later in cassatie vernietigd.

Opvallend is dat de versie van Girbaud nauwelijks of niet aanstootgevend is maar juist op een subtiele wijze van groot respect getuigt voor het werk van Da Vinci. Wie naar de schoenen kijkt, ontdekt dat deze – net als de apostelen bij Da Vinci – per drie zijn gerangschikt.

De foto bevat enkele raadselachtige elementen. De modellen lijken te zitten maar zweven, er ontbreken acht benen en de tafel heeft geen poten. Drie jaar nadat de poster was gemaakt overleed de uit Kazachstan afkomstige mannequin die als Jezus figureerde op 21-jarige leeftijd; nog altijd is onduidelijk of het om moord of suïcide ging.

Om in de zomermaanden het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci met eigen ogen te aanschouwen moet men ruimschoots voor de vakantie tickets reserveren. Maar wie dit meesterwerk wil bewonderen zonder de tijdslimiet waarmee men in Milaan te maken krijgt, kan ook naar België. Sinds 1545 bezit de Abdij van Tongerloo een replica die de tand des tijds aanzienlijk beter heeft doorstaan dan het origineel.