Meester van subtiele gebaren en blikken

Federico Barocci, ‘La Madonna del Gatto’ (ca. 1575)

Federico Barocci: brilliance and grace. National Gallery, Londen. T/m 19/5. Inl: www.ng-london.org.uk

Op een altaar in de Romeinse kerk van Santa Maria in Vallicella staat sinds 1586 een beroemd schilderij van Federico Barocci (1535-1612). Het drie meter hoge werk stelt de Visitatie voor: de Bijbelse episode die vertelt van het bezoek van Maria, op dat moment zwanger van Jezus, aan haar nicht Elisabeth, in verwachting van de latere Johannes ‘de Doper’. De ontmoeting wordt, zoals in dergelijke voorstellingen gebruikelijk, bezegeld met een handdruk en het begin van een omhelzing. Het is niet moeilijk je er het sprongetje van blijdschap bij voor te stellen dat de beide ongeboren jongens er, volgens de legende, bij maakten. Zestiende-eeuwse bronnen stellen dat Filippo Neri, de later heilig verklaarde stichter van de religieuze congregatie van Oratorianen die de kerk gebruikte, vaak in contemplatie te vinden was voor juist dit schilderij. Neri stond dan ook bekend als een zielzorger vaak vrouwen bijstond in moeizame zwangerschappen of levensbedreigende barensnood.

Barocci’s schilderij moet dus een effectieve devotionele voorstelling zijn geweest. Kunstliefhebbers en vakgenoten stonden kort na de aflevering van het schilderij in de rij om het te bewonderen en te prijzen. Het altaarstuk wordt dan ook gekenmerkt door een virtuoze weergave van gezichtsuitdrukkingen en draperieën, en het weergaloze kleurgebruik die Barocci’s handelsmerk waren geworden.

Meer dan twintig jaar eerder was de schilder na een kort verblijf van drie jaar waarin hij werkte aan een prestigieuze pauselijke opdracht, voorgoed uit Rome vertrokken. Gefluisterd werd dat zijn aftocht het gevolg was van een poging tot vergiftiging door collega’s die jaloers waren op zijn uitzonderlijke talent. Barocci keerde terug naar zijn geboortestad Urbino en verdween uit de schijnwerpers van de kunstgeschiedenis. Gestaag werkte hij aan een oeuvre van voornamelijk religieuze voorstellingen, waaruit een keuze van enkele tientallen schilderijen nu is te zien in een mooie expositie in de Londense National Gallery. Kleine werken voor privédevotie, en grotere zoals de Romeinse Visitatie, en andere altaarstukken uit kerken in onder meer Urbino, Perugia en de kustplaats Senigalla bij Ancona.

De expositie toont hoe Barocci uitblonk in geraffineerde composities, geschilderd in onweerstaanbare kleuren. Een klein schilderij met de Rust op de terugkeer uit Egypte (1570-1573) is er een goed voorbeeld van. Het toont de Maagd Maria met haar man Jozef die een pauze nemen op de reis die hen naar en van Egypte voerde. Dat het gaat om de terugkeer uit het land waarheen ze vlak na de geboorte van Christus vluchtten, blijkt uit het feit dat hun zoon geen baby meer is maar een jonge knaap. Terwijl Maria wat water uit een stroom schept, reikt Jozef zijn zoon een tak met vruchten aan. Subtiel zijn de figuren door houdingen, gebaren en blikrichtingen aaneen gesmeed. Het heldere en gevarieerde, pastelachtige palet legt een porseleinen glans over het werk.

De manier waarop Barocci zijn composities en afzonderlijke figuren voorbereidde, wordt prachtig geïllustreerd door een ruimhartige keuze van schetsen, uitgewerkte tekeningen, en studies in olieverf en gouache. Aan de hand daarvan laat zich volgen hoe uitvoerig Barocci zich documenteerde bij de voorbereiding van een groot altaarstuk als de Graflegging van Christus (1579-1582) voor de Heilig Kruiskerk van Senigalla. In pen en zwart krijt probeert hij houdingen van figuren uit, in pastel onderzoekt hij de volumes van ledematen, en door middel van geschilderde schetsen krijgt hij de kleur- en lichteffecten in hoofden en gezichten in de vingers. Zijn, voor die tijd hoogst ongebruikelijke, klaarblijkelijk onbevangen gemaakte landschapstekeningen, sluiten naadloos aan bij het eigenzinnige karakter van de wat vergeten topkunstenaar Federico Barocci.