Knap spiegelspel over de grenzen van fictie

To be or not to be van Nick Whitby door Het Zuidelijk Toneel. Gezien: 22/3 Tilburg. Tour t/m 14/6. Inl: hzt.nl

Meteen in het begin gaat een siddering door de zaal: vol overdrijving brengen acteurs de Hitler-groet. Het zijn acteurs van het Polski Theater Ensemble uit Warschau. Het is 1939. Oorlog dreigt. De acteurs zetten toneelkunst in uit zelfbehoud. Die overdrijving is noodzakelijk: de toeschouwer weet direct dat het spel is.

De voorstelling To be or not to be door Het Zuidelijk Toneel, geïnspireerd door de gelijknamige film van Ernst Lubitsch uit 1942, balanceert op de grens tussen fictie en werkelijkheid. Het is een beproefd recept: de spelers harrewarren over vrijblijvendheid versus engagement. Als een Joodse acteur een nazikostuum draagt, is hij dan een nazi?

De uitvoering is meer dan alleen een theaterversie van de film. Regisseur Gijs de Lange voegt aan de spelersgroep cabaretier Raoul Heertje toe die geen toneelrol speelt, maar optreedt als zichzelf. En dan is er nog de fictieve regisseur Han Römer, die zijn spelers in het gareel probeert te houden. Hij huldigt het cliché dat „theater de spiegel is van de werkelijkheid”. Vervolgens smaalt Heertje: „Welke spiegel?” Heertje draagt zijn gewone klofje en vraagt het publiek of het zich herkent. Natuurlijk niet. Tot slot biedt toneelkunst de spelers kans om aan de dood te ontsnappen.

In de aanstekelijke acteursregie van De Lange krijgt het theatrale spiegelspel een wervelende vaart. Ellen ten Damme als steractrice en Frank Lammers als zelfvervulde steracteur vormen de spil. Zij geniet van een geheime minnaar die dwars door de zaal naar haar kleedkamer rent juist als Lammers de monoloog „To be or not to be... ” inzet. Soms is de stijl te hevig aangezet en is de stand-up comedy te doorzichtig, maar het idee van de voorstelling is waardevol. Revue wisselt af met serieus theater. Ten Damme zingt Vera Lynn én Marlene Dietrich.

Voorstellingen als Ghetto en Mephisto sneden het onderwerp van theater in oorlogstijd eerder aan. To be... krijgt een nieuwe dimensie door de inventiviteit waarmee de acteurs in evenwicht blijven tussen spel en werkelijkheid. En dat in een vernuftig decor waarin Rieks Swarte een schouwburgzaal heeft nagebouwd.

Zo blijft de metafoor van theater als spiegel prachtig behouden.