Zonder luiheid is het leven wel erg vermoeiend

De afgelopen dagen was ik ziek. Werken kon niet, zelfs lezen was lastig. Ik heb voor me uitgestaard en afleveringen van Friends gekeken die ik al tien keer had gezien. Verspilde tijd dus; althans, volgens moderne maatstaven.

De laatste tijd spreek ik veel mensen die beweren geen dag nutteloos te kunnen doorbrengen. Deze eigenschap presenteren zij als een zwakte (‘ik zou best een dagje niks willen doen, maar ik kan het gewoon niet’), maar stiekem zien ze hem als een kracht. Ze kijken neer op mensen die de tijd voorbij laten glijden.

We moeten onszelf nuttig maken, anders verspillen we onze tijd – het is een gedachte die ik vaak tegenkom. Onlangs nog werd ons in een nrc.next-artikel aangeraden in het weekend ‘rust te nemen’. Dit kwam neer op het afwerken van een lijst van veertien rustgevende weekendactiviteiten, variërend van netwerken en vrienden ontmoeten tot opruimen en een weekplanning maken. ‘Op de bank hangen’ stond er niet tussen.

De obsessie met nut zie je ook in het zelfbeeld en gedrag van werklozen. Geen van mijn werkloze vrienden wil een uitkering: liever nemen ze een baantje onder hun niveau of leven ze van hun spaargeld. Toen een kennis laatst zei een WW-uitkering te willen aanvragen, leidde dit tot afkeuring en zelfs woede bij haar omgeving. Voelde ze zich soms te goed om als barvrouw of vakkenvuller te werken? Schaamde ze zich niet om haar hand op te houden?

Een paar decennia geleden dacht men hier heel anders over. Laatst keek ik naar het VPRO-programma Tijdverschijnselen uit 1982. Vijftig jongeren spraken hierin over scholing, werk en werkloosheid. De omstandigheden waren vergelijkbaar met die van nu: de jeugdwerkloosheid was hoog, een diploma gaf geen garantie op een baan. De instelling van de jongeren was echter anders. Met het aanvragen van een uitkering hadden velen van hen geen probleem: de crisis was immers niet hun schuld. Hier werd mooi zichtbaar hoe anders er dertig jaar geleden werd gedacht over pech en succes. Destijds gaf men bij tegenslag het systeem de schuld, tegenwoordig vinden de meesten dat ze verantwoordelijk zijn voor hun eigen lot – ook als de omstandigheden tegenzitten.

De nadruk op individueel nut heeft goede kanten: we nemen meer verantwoordelijkheid voor ons leven en zijn daardoor minder afhankelijk van uitkeringen. De keerzijde is dat we – of we nu werkloos zijn of niet – sneller het gevoel hebben tekort te schieten. En dat is zonde. Een dag (of twee, of drie) uit het raam kijken of in bed liggen is niet iets om je voor te schamen. Sterker nog, het is goed voor je. Zonder luiheid zou het leven wel erg vermoeiend zijn.

Floor Rusman is redacteur van nrc.next. Elke maandag schrijft ze op deze plek over de actualiteit.