Uw ouders hebben mishandeld en gedood

Je denkt even: heb ik het wel goed gehoord? Het begin van een talkshow, de gasten zitten klaar en de presentatrice richt zich tot de kijkers. „Onze grootmoeders, onze grootvaders, onze moeders en onze vaders”, zegt ze, „hebben geleden in de oorlog, maar ze hebben ook verraden, mishandeld en gedood.” Of de kijker zich maar aangesproken wil voelen.

Welkom in Duitsland, bijna 68 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Afgelopen week vertoonde ZDF een indrukwekkende, 3-delige tv-film getiteld Unsere Mütter, unsere Väter – Onze moeders, onze vaders. Het gaat over vijf vrienden uit Berlijn, wat ze deden in de oorlog en wat de oorlog deed met hen.

Twee broers gaan als soldaten naar het oostfront. De jongste voorspelt: de oorlog zal het slechtste in ons naar boven brengen. En dat gebeurt. Aanvankelijk weigert deze Friedhelm mee te doen met vergeldingsacties en executies, maar later gaat het moorden hem makkelijk af.

Zijn broer Wilhelm begaat welbewust een oorlogsmisdaad, als hij het bevel om een gevangen Rus te executeren opvolgt. De gedreven verpleegster Charlotte zorgt aan het front liefdevol voor gruwelijk verminkte soldaten – en verraadt een collega als blijkt dat die joods is. De artistieke Greta heeft ambities als zangeres en gaat, hoewel ze een joodse vriend heeft, een verhouding aan met een Gestapo-officier die haar verder kan helpen. Voor de joodse vriend, Victor, de vijfde van het vriendenstel, weet ze nog wel papieren te regelen om het land uit te komen. Maar hij wordt opgepakt en op transport gesteld naar een vernietigingskamp.

Niemand kan zeggen dat de Tweede Wereldoorlog afgelopen decennia in Duitsland onderbelicht is gebleven. Toch keken er zo’n 7 miljoen mensen naar deze serie, die daarmee een groot kijkcijfersucces was. De kranten schreven er dagenlang over en richtten er speciale websites voor in – van boulevardblad Bild tot de serieuze Frankfurter Allgemeine Zeitung. In documentaires werd de historische werkelijkheid achter het fictieve verhaal belicht. In talkshows en op opiniepagina’s werd ernstig gedebatteerd over schuld en verantwoordelijkheid.

De serie is uitvoerig geprezen, maar ook gehekeld. Deze aanvankelijk zo sympathieke jongelui, waarbij de kijker uitgenodigd wordt aan zijn eigen ouders of grootouders te denken, zijn neergezet als medeplichtig aan de nazimisdaden, maar ook als slachtoffer van de omstandigheden. Echte overtuigde, fanatieke nazi’s waren ze niet. Maar die waren er natuurlijk wél – wie waren dat dan, als het niet onze ouders en grootouders waren? En werd hier niet gedaan alsof deze vrienden, en dus ook de gewone Duitsers, eigenlijk geen andere keuze hadden dan mee te doen met Hitler?

De intensiteit waarmee Duitsland nog steeds bezig is met de oorlog, de holocaust en de eigen schuld, blijft opmerkelijk. Goed, lang niet álle Duitsers hebben zin er nog over door te praten. Naar het eerste deel van de serie keken nét iets minder mensen dan naar de pakweg duizendste aflevering van de populaire krimi Tatort, op dezelfde avond.

Dat neemt niet weg dat het al decennia durende zelfonderzoek van de Duitsers uniek is in de wereld. Dat waren de misdaden van het Derde Rijk óók, dus er is een goede reden het verleden niet te laten rusten.

Maar andere landen hebben ook schandvlekken in hun verleden. Hans Beerekamp schreef in deze krant over de serie: „Ik zie de Nederlandse publieke omroep nog niet zoiets maken over onze oorlog in Indië.” Helaas niet. Maar waarom eigenlijk niet? Hoe pijnlijk ook, het is een deel van onze geschiedenis, van die van onze ouders en grootouders.

Ook in de Verenigde Staten, waar veel kritische oorlogsfilms gemaakt zijn over de Tweede Wereldoorlog en Vietnam, is zo’n harde film plus breed maatschappelijk debat over eigen schuld en moreel failliet, niet te verwachten. Laat staan in Rusland, China of Japan.

Of in Indonesië. De Amerikaanse documentaire over de moord op honderdduizenden communisten in 1965-66, die vorige week in Nederland in première ging, is in Indonesië zélf alleen in besloten voorstellingen te zien. The Act of Killing toont daders die nog altijd trots vertellen over wat ze hebben gedaan. Wanneer zullen hun kinderen of kleinkinderen lastige vragen gaan stellen?

Juurd Eijsvoogel