Nieuw: VVD sluit cellen

Met de eenzijdige, zware bezuinigingen op het gevangeniswezen nemen de bewindslieden Teeven en Opstelten (VVD, Justitie) een groot risico. Politie, parket en rechtspraak zijn uit de wind gehouden. Het gevangeniswezen moet de klappen alleen opvangen. Feitelijk wordt de vrijheidsstraf korter dan zes maanden afgeschaft en vervangen door thuisdetentie met elektronische bewaking.

Er worden gefaseerd 26 penitentiaire inrichtingen gesloten. De totale celcapaciteit neemt dan 13 procent af. Dat past overigens in de trend van een afnemende vraag naar celruimte. In 2008 had Nederland nog 21.640 cellen. In 2018 kan het land kennelijk toe met 10.917. Een halvering in tien jaar, als gevolg van dalende criminaliteit en de opkomst van andere strafsoorten. En nu wordt de meermanscel norm in plaats van uitzondering. Intussen wordt voor de komende jaren wel een lichte stijging van de criminaliteit verwacht.

Belangrijkste vraag is of de elektronische enkelband voldoet aan de doelen van het strafrecht: vergelding, preventie en afschrikking. Toen staatssecretaris Teeven nog Kamerlid was, dacht hij van niet. De enkelband vatte hij toen samen als een „Boef met een Biertje op de Bank”. Nu wil hij van thuiszitten met een drank- en drugsverbod en een werk- of scholingsplicht meer straf zien te maken.

Maar zal de samenleving dat ook zo ervaren? In elk geval wees de beroepsvereniging van rechters dit af als een grove inperking van het areaal van de strafrechter. De korte vrijheidsstraf wordt immers zeer vaak toegepast. In 2011 was een kwart van alle vrijheidsstraffen korter dan drie maanden. Een derde zat tussen drie maanden en een jaar. Maar 4 procent van alle vrijheidsstraffen was langer dan drie jaar. Het afschaffen van celstraffen korter dan zes maanden is dus een zeer grote ingreep.

Als strafrechters de enkelband inderdaad geen echte straf vinden, is de uitweg zo gevonden. Wie vroeger drie tot zes maanden cel zou krijgen, krijgt er dan meer dan zes. Tel uit je winst. Thuisdetentie is wat preventie betreft zwak. Op thuisgestraften is fysiek geen toezicht. En er zijn talloze misdrijven die je thuis kunt plegen.

Aan de haalbaarheid van de breed in te voeren meermanscel kan ook getwijfeld worden. Als de kortgestraften verdwijnen, zal de gevangenispopulatie gemiddeld meer ernstige daders omvatten. Tel daar de groeiende verslavings- en psychiatrische problematiek onder gedetineerden bij op. En de afschaffing van het proefverlof, het avond- en weekendprogramma.

De spanning zal dus oplopen. Gevangenissen zullen nog meer dan nu criminele leef- en leeromgevingen worden. Dat het kabinet tegelijk claimt dat het recidive zal terugdringen, is dan ook niet geloofwaardig. Spelen met vuur dus.