Manipulator én vijand van het Kremlin Tweedehands autoverkoper

Boris Berezovski, ooit de rijkste van Rusland, werd zaterdag dood aangetroffen in zijn bad in Londen. De drie gezichten van een oligarch.

Thalia Verkade en Titia Ketelaar

Tweedehands autoverkoper

In december 1993 vormt zich bij de Manege, in het centrum van Moskou, een lange rij. Er worden aandelen in de Auto van de Al-Russische Alliantie verkocht, afgekort AVVA. President Jeltsin belooft een soort volkskapitalisme en heeft alle Russen een voucher gegeven om aandelen in oud sovjetstaatsbezit te kopen. AVVA maakt daarvan gebruik: Geef ons tien dollar of een voucher en wij geven een auto, belooft ze. Directeur van de AVVA is Boris Berezovski, een wiskundige die zijn eerste geld heeft verdiend met handel in tweedehands Mercedessen.

Honderdduizenden Russen bekeggen in AVVA. De afkorting (in het Cyrillisch ABBA) wordt het hoopvolle synoniem voor de nieuwe automobilist in het vrije Rusland. Over een paar jaar kun je zelf naar de datsja rijden.

Maar AVVA lost die belofte niet in. Ze koopt zich in bij Ladafabrieken, waar de Russische Volkswagen zal worden ontwikkeld. In 1997, een jaar nadat de eerste auto van de band had moeten rollen, is er ineens een kleine crisis: gedoe met carburateurs en leveranciers. AVVA blijkt geen auto maar meer een piramidespel.

Berezovski is intussen al weer op weg naar ander geld. Een verklaring voor zijn zakelijke succes is dat hij al voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991, in de handel zat. En dat dit weer het gevolg is van het feit dat Joden in de Sovjet-Unie geen normale carrière konden maken. Was hij niet gediscrimineerd, dan was hij wellicht professor wiskunde geworden, in plaats van een van de rijkste Russen.

Berezovski begrijpt ook dat hij tot de top van de staat moet doordringen om zijn succes te continueren. Via via slaagt Berezovski er in de memoires van president Boris Jeltsin in het buitenland te mogen uitgeven. Naar verluidt maakt hij vanaf dat moment periodiek geld over naar de persoonlijke bankrekening van Jeltsin, officieel voor de royalties.

Berezovski heeft toegang tot de president.

Politicus

Dat is cruciaal omdat in Rusland politieke macht synoniem is aan economische rijkdom. Via de staat kun je er vermogen vergaren, niet omgekeerd. Berezovski onderscheidt drie etappes in de Russische weg naar het kapitalisme: privatisering van winsten, privatisering der bezittingen en privatisering van verliezen.

In deze zogeheten ‘insidersprivatisering’ verwerft Berezovski, samen met zijn partner Roman Abramovitsj, in 1996 de oliebronnen van Sibneft voor 100 miljoen dollar. President Boris Jeltsin is medio jaren negentig tot dit soort uitverkoop gedwongen, omdat de staat zelf geen cent in kas heeft. Berezovski maakt daar gebruik van. Een half jaar voor de presidentsverkiezingen van 1996 staat Jeltsin met zijn rug tegen de muur. De communist Gennadi Zjoeganov wordt door de mondiale elite in Davos gefêteerd alsof hij de nieuwe president is. In het clubhuis van Berezovski in Moskou slaan de oligarchen de handen ineen. In ruil voor nog meer privatiseringen voor een appel en een ei financieren en organiseren zij in 1996 de herverkiezing van Jeltsin.

Vanaf dat moment is Jeltsin een machteloze president. Dat blijkt in 1998 als Rusland de facto failliet gaat omdat de staat zijn schulden niet meer kan afbetalen en Jeltsin weer met de pet in de hand rond moet. Berezovski denkt er gebruik van te kunnen maken.

Naar eigen zeggen, is hij de architect van een constitutionele coup om de zwakke Jeltsin te vervangen door een eigen sterkere man: Vladimir Poetin die eerst tot chef van de geheime dienst FSB is gepromoveerd, daarna tot premier wordt verheven en uiteindelijk op Oudejaarsdag 1999 naar het (waarnemend) presidentschap van Rusland wordt gekatapulteerd.

Zijn zelfvertrouwen kent anno 2000 geen grenzen. Dat wordt zijn politieke ondergang. Berezovski blijft trouw aan het axioma dat in Rusland de staat altijd de dominante kracht in de economie is. Hij wil nog meer staatsmacht om die economisch te kunnen uitbuiten.

De nieuwe president snijdt hem echter de pas af. Poetin blijkt niet dankbaar maar gaat de entourage van Jeltsin vervangen door zijn eigen oligarchie, zoals het in Rusland altijd gaat. Berezovski kiest eieren voor zijn geld, ontvlucht Rusland en vestigt zich in Londen.

Vluchteling

Berezovski vestigt zich in 2000 in Londen en verzamelt ander afvallige en rijke Russen om zich heen. „Het is belangrijk om een tactische samenwerking te hebben met alle verschillende krachten die tegen de autoritaire autoriteiten te zijn”, zegt hij in 2005 in The Guardian.

Berezovski probeert ook deel te worden van het establishment. Hij koopt een kantoor in de chique wijk Mayfair, een landgoed in Surrey. Hij dineert met prins Michael of Kent, de Russisch sprekende neef van de koningin, en leent hem geld. Hij gaat naar de paardenraces op Ascot met de hertog van Devonshire en geeft een lezing op de kostschool Eton.

Schandalen blijven echter opduiken. Eerst met de gifmoord op spion Aleksandr Litvinenko in 2006. De Russische geheime dienst zou hem hebben opgedragen Berezovski te doden. Hij weigert en vlucht naar Londen. Berezovski, die Litvinenko onder zijn hoede genomen had, betaalt het onderzoek naar zijn dood.

En er zijn rechtszaken. Op één: de duurste scheiding ooit in het Verenigd Koninkrijk. Berezovski moet 220 miljoen pond alimentatie betalen aan zijn ex-vrouw Galina Besjarova. Het andere, een juridisch gevecht met Roman Abramovitsj is het grootste civiele proces ooit in Londen. Berezovski eist drie miljard pond voor zijn deel van het oliebedrijf Sibneft. De rechter oordeelt in het voordeel van Abramovitsj. Hij noemt Berezovski „een intrinsiek onbetrouwbare getuige”.

Het proces ruïneert hem. Vorige week berichtte The Daily Telegraph dat Berezovski 70 miljoen pond aan rekeningen had openstaan. Hij zou Red Lenin, een Andy Warholl-tekening moeten verkopen. Zijn landgoed werd vorig jaar al verkocht voor 25 miljoen pond. Zijn huizen in Brazilië en Frankrijk zijn ook door de Russische belastingdienst opgeëist.

Aan tijdschrift Forbes vertelde Berezovski dat hij depressief is, en alleen nog maar terug wil naar zijn vaderland. Hetzelfde zou hij in een brief aan Poetin hebben geschreven. Het interview met Forbes vond afgelopen vrijdag plaats. Zaterdag werd Berezovski dood aangetroffen in bad. De politie onderzocht zijn landgoed op gifsporen, maar vond nog niets.