De dood van een oligarch

Boris Berezovski //

De ooit machtigste man van Rusland is dood Hij werd steenrijk met zwendel Maar hij verloor alles en raakte in een depressie

Boris Berezovski was een vijand van Vladimir Poetin, die hij een bandiet noemde. Maar dat betekent nog niet dat Boris Berezovski zelf een heilige was. Dat geloven althans weinigen in Rusland. Zaterdag werd hij, 67 jaar oud, dood aangetroffen in bad. De politie onderzocht zijn Engelse landgoed op nucleaire en chemische gifsporen, maar vond niets.

Het verhaal van Berezovski begint in december 1993. Toen vormde zich bij de Manege in het centrum van Moskou een lange rij. Hier werden aandelen in de Auto van de Al-Russische Alliantie verkocht, afgekort AVVA. Directeur van de AVVA was Boris Berezovski, een wiskundige die geld had verdiend met handel in tweedehands Mercedessen.

Geef ons tien dollar of de aandelen in staatsbedrijven die u van de overheid kreeg, en wij geven u een auto, beloofde de alliantie. Enthousiast gemaakt door tv-reclames die eerlijk gedeelde welvaart voorspiegelen, belegden honderdduizenden Russen in de AVVA. De afkorting (in het Cyrillisch ABBA) werd het hoopvolle synoniem voor de auto van het nieuwe, vrije Rusland.

Het begon met een piramidespel

AVVA is een constructie zoals er later wel meer in Rusland zouden opduiken. De alliantie kocht zich in bij Ladafabriek AvtoVAZ: vanuit daar zou de Russische Volkswagen worden ontwikkeld. „We helpen het management”, antwoordde een medewerker op de vraag wat de AVVA nou eigenlijk precies deed. In 1997 was er nóg geen auto. Aandeelhouders kregen de keuze: of nu tien roebel terugkrijgen, of het aandeel omruilen voor een waardeloos aandeel AvtoVAZ. De AVVA bleek geen auto, eerder een piramidespel.

Berezovski groeide in de jaren erna uit tot de rijkste man van het land. Een veelgehoorde verklaring voor Berezovski’s zakelijk succes is dat hij op het goede moment, namelijk al vlak voor het uiteenvallen van de Sovjetunie in 1991, in de zwarte handel zat, en dat dat weer het gevolg was van het feit dat joden in de Sovjetunie geen normale carrière konden maken.

Was hij niet gediscrimineerd, dan was hij wellicht een gerespecteerde professor in de wiskunde geworden. Beschrijving van Berezovski door een Londense rechter vorig jaar in de rechtszaak waarin hij miljarden verloor: „inherent onbetrouwbaar” en „opzettelijk oneerlijk”.

In Rusland was en is politieke macht synoniem aan economische rijkdom. Berezovski begreep dat beter dan alle andere oligarchen met wie hij in de jaren negentig de staatseigendommen privatiseerde.

Kort voordat de auto van de toekomst werd gelanceerd, vroeg Berezovski aan een bevriende speechwriter van president Jeltsin om zijn naam te noemen als uitgever van diens memoires in het buitenland. De president stemde in. Aantekeningen van de president werd gedrukt in Finland, en Berezovski maakte volgens de overlevering vanaf dat moment periodiek geld over naar de persoonlijke bankrekening van Jeltsin, voor de royalties van het kennelijk uitstekend verkopende boek. Zo kreeg hij toegang tot de president.

Samen met Roman Abramovitsj verwierf hij in 1996 de oliebronnen van het staatsoliebedrijf Sibneft voor 100 miljoen dollar. Een vriendenprijsje. In ruil voor nog meer exclusieve rechten organiseerde Berevozski met andere oligarchen daarna Jeltsins herverkiezing.

Naar eigen zeggen regelde Berezovski ook de coup waarmee Jeltsin werd vervangen door een eigen man: Vladimir Poetin, tot op heden president van Rusland. Berezovski hoopte zo nog meer macht te vergaren. Poetin verving echter de „familie” van Jeltsin door eigen mensen, en schreef voor Berezovski een arrestatiebevel uit. In 2000 vestigde hij zich in Londen, vluchthaven voor veel afvallige en rijke Russen. Berezovski uitte sindsdien felle kritiek op Poetin. Bij een rechtszaak tegen zijn uitlevering verscheen hij met een masker van de president voor zijn gezicht.

Serie rechtszaken verloren

Bij Londen kocht Berezovski een landgoed en bezocht de paardenraces, maar was zijn leven niet zeker. Een naar Londen gevluchte FSB-spion, Aleksandr Litvinenko, die verklaarde de opdracht Berezovski te vermoorden geweigerd te hebben, werd in 2006 in Londen vergiftigd met polonium, een radioactieve stof. Een jaar later voorkwam de Britse geheime dienst dat Berezovski (alsnog) werd vermoord.

Vorig jaar verloor Berezovski een reeks rechtszaken, waaronder die tegen zijn voormalige partner Abramovitsj, over ruim drie miljard euro. De proceskosten liepen tegen de 50 miljoen. Ook zijn ex-vrouw eiste miljoenen ponden, en kreeg ze toegewezen. Buitenlandse rekeningen van Berezovski werden op last van het Russische OM bevroren.

Ooit de rijkste en machtigste man van Rusland, raakte Berezovski snel in financiële nood. Hij zou zelfs zijn Red Lenin, een tekening van Andy Warhol, hebben moeten verkopen. Aan tijdschrift Forbes vertelde Berezovski afgelopen vrijdag dat hij depressief was, en alleen nog terug wou naar zijn vaderland. Hetzelfde zou hij in een recente brief aan Poetin hebben geschreven.

M.m.v. Hubert Smeets en Titia Ketelaar