... Toch wel, want iedereen doet het

Dwarse ondernemers als de oprichter van Marqt maken bewegingen door zelf iets anders te willen – en te doen. Wie weet slagen ze erin om de zwerm van de samenleving mee te krijgen, schrijft Johan Schaberg. Tot het moment van de volgende zwenking.

Alle respect voor Quirijn Bolle. Hij is oprichter/eigenaar van de kleine supermarktketen Marqt, die alleen maar ‘echt eten’ verkoopt; „van het seizoen, uit de buurt, zonder hulpstoffen, geen bio-industrie en eerlijk geprijsd”.

Hij stond een paar weken geleden in deze krant met een interview, onder andere over hoe het eraan toe gaat in de levensmiddelenbranche. De prijs is alles bepalend, kwaliteit wordt daar structureel aan opgeofferd. Het zou anders moeten, vindt hij: „Ik denk dat het voor de samenleving in alle opzichten beter is als je twee bakkers zeshonderd echte broden per dag laat bakken. Dan heb je een product dat met aandacht gemaakt is, dus waardevoller is, en waar meer werkgelegenheid uit voortkomt”.

Aannemend dat Quirijn hier niet een ver Utopia schildert, maar aangeeft hoe hij zelf bij Marqt zijn broodinkoop organiseert, kan hij op veel instemming rekenen. Ja, zo zouden we het moeten regelen. En toch doen we het niet. De grootste uitwassen van kiloknallers en plofkippen zijn wel een beetje uit het straatbeeld verdwenen, maar door de bank genomen zijn wij als consument vooral bezig met de prijs.

Ik merk het zelf. Zelfs wanneer ik voor het schap met luxeconfiture sta en een keuze moet maken, kijk ik altijd ook naar de prijs per kilo. Ja ik ben daar gek om anderhalf keer zo veel te betalen voor dezelfde hoeveelheid aardbeienjam, ik hoef toch de winst van de supermarkt of de jamfabriek niet te spekken?

Het ambachtelijk gebakken brood van Quirijn is wel een stuk duurder dan het fabriekswit van de Lidl. Er is bij mij in het dorp geen Marqt, maar eerlijk gezegd zou ik me er ook ongemakkelijk voelen. Want al Quirijns eerlijke en ambachtelijke bedoelingen ten spijt, door bij hem mijn brood te kopen gedraag ik me als een luxe, welvarende consument die er niet mee zit dat hij anderhalf of twee keer zo veel betaalt als bij de volgende winkel.

Marqt als signaalmerk, de Gucci of Louis Vuitton van de levensmiddelen. Terwijl Quirijn van voren de draak van het prijskopen bestrijdt, wordt hij van achteren ingepakt door de reuzenspin van het prestigekopen. Veel bijstandtrekkers zal hij niet als klant hebben, en niet alleen maar omdat Marqt in de Bijlmer niet te vinden is.

Op de opinieredactie van deze krant komen opvallend veel brieven en mails binnen van mensen die het graag zo anders zouden zien. Bejaarden- en ziekenzorg met aandacht in plaats van checklist en stopwatch. Tijd om je eigen kinderen te zien opgroeien in plaats van ze naar een kinderdagverblijf te brengen waar je bijna je hele nettosalaris aan kwijt bent. Eerlijke groenten bij de boer of uit je moestuin halen in plaats van een kant en klare roerbakmix uit een cellofaan zakje schudden. We zouden het zo graag anders willen maar het lukt ons niet. Hoe komt dat toch?

Als je spreeuw bent, en je vliegt mee in zo’n enorme zwerm die in prachtige en onvoorspelbare tuimel- en zwenkpatronen door de avondhemel scheert, heb je niets te zeggen over de richting en de beweging van de zwerm. Je let op je voor- en zijburen, en zo zij vliegen, vlieg jij. Individuele wil en vrijheid doen er niet toe. In theorie kun je wel ergens anders heen willen dan de tienduizend anderen, maar dat levert botsingen en vleugelschade op, bij jou en je omgeving. Dus je doet wat iedereen doet, en je beweegt mee met iedereen.

Wij zijn natuurlijk te zelfbewust, te trots en naar we menen te uniek als persoonlijkheid om onszelf te zien als vogels in een zwerm. Toch maken we ons op elk willekeurig moment druk om dezelfde dingen, we kleden ons in dezelfde mode en lezen dezelfde boeken. We draaien ook allemaal tegelijk weer bij. Natuurlijk vertellen we onszelf dat we dat doen uit vrije wil. Dat doet de spreeuw misschien ook wel. „Laat ik nu eens naar links zwenken. Nu naar rechts. Goh, de buurman doet precies eender, ook toevallig!”

Wie het anders wil, moet ermee kunnen leven dat de zwerm een andere kant op gaat en dat hij als eenling verder gaat. Je kunt niet én veel vrienden hebben én een heel eigen koers vliegen. Tenzij je bezig bent je eigen zwerm te verzamelen, en daar schiet je niet echt veel mee op. Je denkt misschien even dat jij de richting bepaalt, maar binnen de kortste keren word je weer gestuurd door de autonome dynamiek van je eigen zwerm.

Quirijn Bolle vindt dat het beter is als het broodbakken in de samenleving anders wordt georganiseerd. „Kunnen we daar nog naar terug?” vraagt de interviewster. „Als we maar willen”, is het antwoord. Er schuilt een adderig betekenisprobleempje in dat ‘we’. Gewoonlijk bestaat ‘we’ uit u en ik en nog een paar anderen. Maar dit is het ‘we’ van de zwerm, de spreeuw die het over de rest heeft.

Eigenlijk betekent het ‘ze’ – bakkers die voor minder geld moeten werken, klanten die meer voor hun brood moeten betalen, ontwerpers, bouwers en verkopers van industriële broodbaklijnen die hun baan moeten opgeven, bewoners van stadswijken bij wie elke ochtend om vier uur weer broodlucht door de openstaande slaapkamerramen naar binnen komt – ja, als die het allemaal willen, dan hebben we een betere samenleving.

Mag er dan helemaal nooit iets veranderen? Ja, natuurlijk wel, er is nog nooit een zwerm waargenomen die alleen maar rechtuit vloog. Maar een andere vliegrichting ontstaat niet op grond van het commando van een leider, en al helemaal niet omdat een van de spreeuwen kwettert dat ‘we’ moeten zwenken. Het zijn de subtiele bewegingen van alle afzonderlijke vogels bij elkaar waaruit door een wonderlijk soort intuïtief algoritme een beweging voor het geheel ontstaat.

Daarom, bravo voor Quirijn Bolle. Niet om zijn theorieën over hoe ‘we’ het allemaal anders zouden moeten willen. Maar omdat hij een beweging maakt door zelf iets anders te willen, en het te doen. Wie weet krijgt hij de zwerm van de samenleving een stukje mee. Tot de volgende zwenking, die op niet traceerbare wijze weer door een andere vogel met een andere beweging in gang wordt gezet.

En intussen is de vlucht van de zwerm een wonderschoon en fascinerend schouwspel.

Johan Schaberg is ondernemer, adviseur en medewerker van NRC Handelsblad