Hoe humaan blijft de detentie nog?

Kan een gevangenis zomaar ingrijpend bezuinigen? „Zoveel méér gevangenen met zijn tweeën in een cel vind ik zorgwekkend.”

Ook deze koepelgevangenis in Breda gaat dicht. Foto Joyce van Belkom

Drieëntwintig gevangenissen moeten dicht. Drie tbs-klinieken verdwijnen. Een van de vier justitiële jeugdinrichtingen sluit.

Per 1 januari 2014 hoeven gedetineerden niet meer op een avond- of weekendprogramma te rekenen. Gevangenen moeten daardoor langer in hun cel zitten. Die moeten zij in de helft van de gevallen met iemand delen, of ze dat nou willen of niet.

Dit is een greep uit de maatregelen waarmee staatssecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie, VVD) honderden miljoenen in het gevangeniswezen wil besparen. Teeven presenteerde vrijdag wat hij zijn ‘Masterplan voor de justitiële inrichtingen’ noemt. Binnen de gevangeniswereld werd er angstig naar uitgekeken: welke inrichtingen moeten dicht?

Teevens plannen moeten in 2018 340 miljoen euro besparen, op een totaalbudget van ongeveer 2 miljard. Dat bedrag was hoger dan verwacht, en dat komt doordat het ministerie op andere onderwerpen niet heeft willen inleveren, legde Teeven gisteren tijdens zijn persconferentie uit: „We kiezen er voor om geen geld bij de politie weg te halen.”

Het voorstel leest als een in hoge mate pragmatisch plan, zonder fundamentelere vragen. Hoe kijkt het kabinet eigenlijk tegen de tenuitvoerlegging van straffen aan? Hoe moeten gedetineerden hun weg terug de samenleving in vinden? „Het is alleen een invulling van de bezuinigingen, met een magere onderbouwing van hoe bijvoorbeeld recidive moet worden voorkomen ”, zegt Peter van der Laan, hoogleraar reclassering. Sjef van Gennip, voorzitter van Reclassering Nederland zegt: „Wij zijn in Nederland altijd trots geweest op onze humane tenuitvoerlegging van straffen. Deze versoberingen leggen daar een zware hypotheek op.”

Het pragmatische gehalte van de plannen komt misschien wel het meest tot uiting in de plannen over elektronische detentie. Toezicht met behulp van een enkelband moet ruim 2.000 celplaatsen schelen. Teeven bestreed hierbij het beeld van een crimineel die zijn straf uitzit met een biertje op de bank – dat beeld riep hij als Kamerlid nog op als argument tégen elektronische detentie. Als staatsscretaris kondigde hij vrijdag aan dat elektronische detentie met strenge voorwaarden gepaard zal gaan: geen alcohol, geen drugs. En gedetineerden moeten werken of een opleiding volgen.

Teeven erkende: helemáál voorkomen dat veroordeelden met een biertje voor de tv zitten na het werk, kan niet. Noch bijhouden welk bezoek ze thuis ontvangen. Hij gaf toe: „De totaalsom van de miljoenenbezuinigingen is leidend geweest.” Terwijl toch een van de grondgedachten van de rechtstaat is dat wie straf krijgt, die ook uitzit. In de taal van het VVD-verkiezingsprogramma: wie straf verdient, krijgt die ook.

Welke effecten hebben deze miljoenenbezuinigingen op de samenleving? Het kabinet streeft immers óók een veiliger maatschappij na. Maar voor recidivecijfers, de keren dat criminelen na hun straf in herhaling vallen, vormen de plannen wel degelijk een risico.

Hoogleraar Van der Laan zegt bijvoorbeeld dat er geen gedegen onderzoek bestaat naar de langetermijneffecten van meerdere gevangenen in één cel. Veroordeelden hebben al vaker dan gemiddeld psychische problemen, en je cel delen levert vanzelfsprekend extra stress op. Van der Laan: „We zijn er niet voor niets altijd terughoudend mee geweest. Nu pats, dat aantal zomaar verdubbelen vind ik zorgwekkend.”

Ook afschaffing van zogeheten detentiefasering brengt gevaren met zich mee. Alle bestaande programma’s die gedetineerden aan het einde van hun straf moeten helpen om hun weg terug in de samenleving te vinden, verdwijnen. Alleen voor een begrafenis of geboorte mag een gevangene straks naar buiten.

In plaats van die resocialiseringprogramma’s komt de elektronische detentie. Alleen komt lang niet elke gedetineerde voor zulk elektronisch toezicht in aanmerking – er kan sprake zijn van een te groot vluchtgevaar. En mensen die ernstige gewelds- of zedendelicten hebben begaan, wil Teeven ook niet buiten hebben.

Zo blijft er een groep gevangenen over, die vastzit zonder avond- of weekendprogramma en zonder hulp om hen voor te bereiden op een terugkeer in de maatschappij. Wat met hen gebeurt, staat niet in het Masterplan. Sjef van Gennip van Reclassering Nederland weet het wel: „Wie na drie, vier jaar gevangenis, zonder welke begeleiding ook, ineens buiten staat, is een ongeleid projectiel.”