De baas over je eigen leven ben je nooit

Bij ons op de keukendeur in Boston hangt een A4-poster met een foto van onze hond. De tekst op het plakkaat luidt: LOST. Small Dutch Sheepdog (gray/black – male) Sammy. Playful – Furry – Friendly. Lost on Thursday evening, October 11. Met daaronder ons telefoonnummer. De poster herinnert mij er dagelijks aan dat ik de achterdeur moet sluiten en dat een belangrijke premisse van de Amerikaanse droom niet klopt.

Gedragsonderzoekers zijn het er in grote lijnen wel over eens: wat we dagelijks doen, is vooral het resultaat van genen en omstandigheden. Ook de ‘vrije’ keuzes die we maken, komen uiteindelijk weer voort uit een combinatie van aangeboren neigingen, persoonlijke geschiedenis en actuele omstandigheden.

Nu kun je dit leren uit een boekje. Iets anders is het om het af en toe persoonlijk te ervaren. Vorig najaar, op 11 oktober, had een van onze kinderen de achterdeur laten openstaan. Onze hond, die samen met onze kat twee weken ervoor was ingevlogen vanuit Nederland, ontsnapte en vervolgens werden alle handelingen van alle gezinsleden geruime tijd gecontroleerd door dit voorval. Tot zover alle plannen die we hadden voor die avond.

Urenlang hebben we allerlei instanties gebeld, gezocht in de buurt en onze lost dog-posters gefabriceerd en opgehangen. Na een korte nacht en een nieuwe belronde bleek dat Sammy al binnen een uur na zijn ontsnapping onderdak had gevonden bij het Boston Animal Shelter. Een soort Holiday Inn voor honden.

Ook in onze carrière spelen omstandigheden een belangrijke rol. Het brein waarmee je geboren wordt, welke activiteiten door je ouders worden gestimuleerd, wie je tegenkomt tijdens je studie.

Maar ook veel kleinere spelingen van het lot hebben invloed. Recent zag ik een onderzoek van Uri Simonsohn en Francesca Gino. Zij bestudeerden 9.000 MBA-toelatings-interviews en concludeerden dat je plaats op de stapel of het tijdstip van je afspraak aardig wat uitmaakt. Wie als eerste mag uitleggen waarom hij een plekje verdient aan een prestigieus instituut, heeft een min of meer eerlijke kans. Maar wie als vierde, vijfde of zesde aan de beurt is, wordt al gauw het slachtoffer van de onbewuste calculaties van de beoordelaars. Wanneer de mensen voor je allemaal toegelaten zijn, is het voor de commissie automatisch ongeloofwaardig dat jij ook zou voldoen aan de eisen. En andersom.

Een voorbeeld: van de meer dan 9.300 aanmeldingen die de Harvard Business School dit jaar ontvangt, kunnen er slechts 905 gehonoreerd worden. De beoordelaars weten dat en passen onbewust de regel toe dat per dag slechts zo’n 10 procent van de kandidaten geschikt is. Terwijl het natuurlijk heel goed mogelijk is dat je de ene dag 20 procent goede kandidaten hebt en de andere dag 0 procent.

Veel Amerikanen (en ook veel Nederlanders, vrees ik) zijn er heilig van overtuigd dat ze zelf de baas zijn over hun leven. Mijn keuzes bepalen de resultaten in mijn carrière, mijn leven als geheel en zelfs in het hiernamaals. Als het me goed gaat, dan mag ik daar ook volop trots op zijn. Zelf gedaan. En wie het niet goed gaat, tja.

Nu geloof ik dat het loont om je vooral te richten op die zaken in je leven die je wél kunt beïnvloeden. Maar dat is iets anders dan te geloven dat je alles zelf kunt bepalen.

Dan reken je buiten je hond, het tijdstip van je sollicitatiegesprek en al die andere toevalligheden die je leven besturen.

Ben Tiggelaar is gedragsonderzoeker, trainer en publicist en schrijft elke week over management en leiderschap.