Bakken of printen

Een 3D-printer kan van aarde en water keramiek maken. Bijvoorbeeld een vaas met uw profiel. Alles is mogelijk.

Aardewerk is het resultaat van een van de oudste technieken die de mens nog gebruikt. Er is alleen vuur en aarde voor nodig, en een beetje water. Dat wordt mooi gedemonstreerd door het servies Clay Service van Atelier NL. Zij maken eenvoudige kommen en borden van klei uit verschillende plekken in Nederland; servies gemaakt van klei uit Tegelen is anders van kleur dan servies van klei uit Winterswijk. Lokaler kan het niet. Dicht bij de bron. Gebakken grond.

Pottenbakken was een nieuwe techniek, duizenden jaren geleden. Er zijn sindsdien wel wat vernieuwingen geweest, zoals de draaischijf en de mal, maar ook die dateren van lang geleden. Pas nu is er weer iets nieuws: geprint aardewerk. Met een 3D-printer kan ook van aarde en water keramiek worden gemaakt. Het gaat niet om een afbeelding van een bord of kom, maar om een echte kom, die je vast kunt pakken en mee kunt nemen. Je kunt er melk in schenken en die opdrinken.

Aardewerk is natuurlijk niet het enige materiaal dat er opeens een productiewijze bij heeft. Het bijzondere van driedimensionaal printen is juist dat het in elk materiaal kan of zal kunnen, van plastic tot goud, van meel tot bot. Volgens sommigen luidt de 3D-printer een nieuwe industriële revolutie in. Huizen, kleding en voedsel kunnen binnenkort allemaal worden geprint, thuis, op onze eigen printers, of om de hoek bij een professioneel bedrijf. Het onderscheid tussen producenten en consumenten verdwijnt. Iedereen zal zijn eigen spullen kunnen ontwerpen en maken. Massaproductie hoeft niet meer. Iedereen kan van zijn eigen bordje eten.

Het is een ontwikkeling waar over gejubeld en over gedoemdacht wordt. Net als een godsdienst heeft het 3D-printen zijn eigen profeten en onheilsprofeten. Het jubelen en doemdenken gaan in ieder geval nog over een geloof; de 3D-prints voor consumenten zijn vooral curiosa en hebbedingetjes. ‘Made in the future’ is de slogan van Shapeways, een van de grootste bedrijven die 3D-ontwerpen print, maar nu worden nog vooral iPhone-hoesjes en servetringen gemaakt. De droom is verder dan de daad. Maar ja, de droom is altijd verder dan de daad. Vliegen kunnen we nog steeds niet, maar er zijn wel vliegtuigen. Je moet een techniek ook niet afrekenen op zijn eerstelingen, je moet de mogelijkheden zien. Ooit kon je alleen tussen Amsterdam en Haarlem met de trein. En wat moest je met elektrisch licht – kaarsen zijn toch veel gezelliger?

Aardewerk is een materiaal dat zich minder voor 3D lijkt te lenen dan kunststof. Het heeft een ambachtelijk imago. Maar ook met klei kun je printen – de nieuwste technieken lijken mooier in het oudste materiaal, de aarde zelf. Zelfs bakstenen kun je tegenwoordig printen, de Amerikaan Brian Peters ontwierp ze in Den Bosch. Er is minder grondstof voor nodig, en meer variatie mogelijk.

Wat als eerste opvalt is hoe snel het kan, 3D-printen. De Catalaanse ontwerper Bernat Cuni bijvoorbeeld ontwierp binnen een maand dertig koffiekopjes. Elk kopje werd niet alleen binnen 24 uur ontworpen, maar ook gemaakt. Een raketkop, een halve kop, een dubbele kop; binnen 24 uur kun je zo’n grapje in huis hebben. En je kunt het ontwerp ook nog zelf aanpassen. Joris van Tubergen hamert ook op snelheid met zijn project ‘one euro per minute’. Je betaalt meer naarmate het langer duurt om een ontwerp 3D af te drukken. Een kop zonder oor drukken duurt bijvoorbeeld 17 minuten en 10 seconden en kost dus 17,10 euro, met oor is het 18 minuten 43 seconden en kost het 18,43 euro.

Het te printen object hoeft niet nieuw te zijn. Een ontwerper is eigenlijk niet nodig voor een 3D-ding. Voor het project Discovered in Delft liet Maaike Roozenburg middeleeuwse glazen uit de collectie van museum Boijmans van Beuningen scannen en in keramiek printen. De wereld wordt steeds reproduceerbaarder. Even een kopietje maken; als dat van de wereld van papier overgaat naar de wereld der dingen, dan is het einde zoek en de sky the limit. Misschien kan de aarde straks als één gigantische 3D-printer een tweede aarde printen, een kopie met alles erop en eraan.

Vaak bestaat het te printen object eerst alleen in de computer. Bij het bedrijf Shapeways zijn poppetjes uit computerspellen of virtuele werelden als Minecraft en Second Life heel populair. Een avatar van porselein. In het klein is dat precies de beweging die 3D-printen heeft gevolgd. Toen internet en computers doorbraken leek het erop dat het leven zich vooral in die omgeving zou gaan afspelen. Nu worden de bits weer atomen.

Objecten die voor de 3D-printer zijn ontworpen delen vaak een zekere esthetiek. Of het nou lampen zijn of sieraden, stoelen of kunstwerken, vaak zijn het opengewerkte, ingewikkelde vormen, onmogelijke structuren die aan meetkunde doen denken, aan Escher, aan microbiologie, aan kant. Voor een deel is dat opschepperij: kijk eens wat er met 3D-printen kan dat met andere methodes niet of nauwelijks mogelijk is. Volgens Shapeways heeft het ook een financiële reden: hoe minder materiaal er wordt gebruikt, hoe goedkoper het is om iets 3D te printen.

In keramiek wordt soms de hoekige esthetiek van het goedkope plastic nagedaan. Het Belgische duo Unfold maakte The Stratigraphic Porcelain series, waarin de kopjes juist gemaakt lijken van de lelijke plastic draden die de meeste thuisprinters uitspuwen. De Britse ontwerper Michael Eden heeft op basis van de 3D-esthetiek ook een aantal schitterende vazen ontworpen. Ook de Israëlische designer Eran Gal-Or wist mooie dingen te halen uit de 3D-printer die hij zelf maakte, de grootste keramiekprinter ter wereld. Hij noemde het de ‘poëtische machine’.

Jezelf als poppetje

Volgens sommige 3D-goeroes zal dankzij de nieuwe productiemethode het onderscheid tussen producenten en consumenten verdwijnen. Voorlopig gaat het vooral om kleine aanpassingen van bestaande ontwerpen. Bij het Franse bedrijf Sculpteo kun je een porseleinen vaas zo aanpassen dat je eigen profiel er in te zien is. Dit ‘customizen’ was vroeger alleen voor rijken weggelegd, nu kan iedereen de voorwerpen om zich heen verpersoonlijken.

Een van de populairste verpersoonlijkingen is de ‘mini me’, een poppetje dat met een 3D-scan wordt gemaakt. De Duitse kunstenares Karin Sander laat in het Lehmbruck Museum in Duisburg geprinte portretten zien van 981 mensen en drie honden. Soms verschijnt een commerciële variant op Sanders idee. Perfect is het proces nog niet. Maar het begin is er; straks zullen er tuinkabouters zijn die op hun eigenaren lijken.

Er zijn ook objecten waaraan je al niet meer kunt zien dat ze met een 3D-printer zijn gemaakt. Het zijn vaak kopieën van oude ontwerpen, indiaanse vazen of leeuwen uit de oudheid.

Oud en nieuw komen samen in de Egyptische woestijn. De Duitse ontwerper Marcus Kayser ontwikkelde een 3D-printer die op zonne-energie werkt. Om te printen had hij alleen zand en zon nodig. De machine werkt niet met laser- maar met zonnestralen! Met zonnestralen verhardde hij het zand ter plekke tot een kommetje. Lokaler kan het niet. Moderner ook niet. Het kommetje is schitterend in zijn bescheidenheid. Sommige dingen veranderen niet. Het is geen kopie, het ziet er wel uit alsof het ook duizenden jaren geleden gemaakt had kunnen zijn.

Tentoonstelling over 3D-printen bij galerie CNCPT13 (Amsterdam), door Ground3d, vanaf 5 april. Daarnaast zijn er 3D-printers aan het werk die ter plekke objecten produceren. Meer informatie: cncpt13.com