'Staatsvijand' Öcalan is nu vredespartner

Na de boodschap van PKK-leider Öcalan is het vredesproces in Turkije moeilijk meer te stoppen. De vraag die rest: wanneer is er een echt akkoord?

In Turkije werd gisteren geschiedenis geschreven, niet door de woorden van Abdullah Öcalan – sinds hij in 1999 levenslang werd vastgezet heeft de leider van de verboden Koerdische PKK vaker opgeroepen tot wapenstilstanden – maar door de manier waarop zijn boodschap gisteren aan Turkije werd gepresenteerd.

Turkse televisiestations zonden urenlang beelden uit van honderdduizenden feestvierende Koerden. Het beeld zag rood en geel en groen van de Koerdische vlaggen, waarvan het dragen nog niet zo lang geleden voldoende reden was voor celstraf.

Öcalan is staatsvijand nummer één, ‘de babymoordenaar’, zoals hij meestal in de Turkse pers wordt aangeduid. Maar het voorlezen van zijn verklaring werd integraal uitgezonden, hoewel de camera’s de andere kant opzwenkten toen zijn woorden eerst in het Koerdisch werden voorgelezen. Dat was nog een brug te ver voor de eenheidsstaat Turkije.

Dat podium werd hem geboden door de regering van de Turkse premier Recep Tayyip Erdogan. Erdogan was aan het eind van de dag nog wat beduusd van de impact. „Waarom zagen we daar geen Turkse vlaggen?”, vroeg hij op de gezamenlijke persconferentie met premier Rutte in Den Haag. „Ik heb al vaker gezegd, ook in Diyarbakir: één vlag, één land, één natie.”

Maar het vredesproces dat Erdogan eigenhandig heeft ingezet, is moeilijk meer te stoppen. Erdogan is de eerste premier in de Turkse republiek die zijn geheime dienst opdracht gaf rechtstreeks met de PKK-leider te onderhandelen, en dat publiekelijk toegeeft. Öcalan is niet langer een misdadiger die genegeerd kan worden.

„Om eerlijk te zijn krijg ik er een akelig gevoel bij die man te zien als een held”, zegt werkende moeder Ayla Özturk na het zien van de beelden. Ze weigert de naam van Öcalan uit te spreken, zoals haar altijd is geleerd. „Als dit de manier is waarop hij nu wordt afgebeeld, waarom is ons dan jarenlang verteld dat hij een moordenaar is?”

Het Koerdische lentefeest heeft Erdogan en Öcalan aan elkaar vastgeklonken. Door het publiek zo openlijk te betrekken bij de vredesonderhandelingen is voor beiden de weg terug afgesloten.

„Met zijn verklaring heeft Öcalan tegenover een miljoen mensen zijn leiderschap getoond. Als hij nu zijn beloften breekt, zullen de gevolgen vernietigend zijn”, zegt Veysel Ayhan, hoogleraar internationale betrekkingen aan Abant Izzet Baysal Universiteit.

Zowel Öcalan als Erdogan probeerde een ontsnappingsluikje open te houden.

Öcalan verklaarde dat „een nieuwe dag” was aangebroken waarop de gewapende strijd zal stoppen en duizenden PKK-strijders zich moeten terugtrekken tot buiten de grenzen van Turkije. Maar hij zei niet wanneer.

Hij wees zijn vroegere wens van onafhankelijkheid van de Koerden af. „Turken en Koerden moeten samen bouwen aan hun toekomst.” Maar hij maakte ook duidelijk dat de Turkse regering nu aan zet is.

Erdogan speelde de bal direct terug: „Onze militaire operaties zullen stoppen, als die van de PKK stoppen.”

De Turkse regering blijft vaag in de omschrijving van een tegenprestatie voor de beloofde wapenstilstand van de PKK. Al maanden wordt gespeculeerd dat de celstraf van Öcalan kan worden omgezet in huisarrest, zoals in Zuid-Afrika gebeurde met Nelson Mandela aan het einde van zijn gevangenschap. Maar alleen een nieuwe grondwet kan een einde maken aan de tweederangsstatus van de Koerden in de Turkse republiek. De onderhandelingen daarover kunnen nog maanden duren, en in dat lange wachten loert het gevaar van mislukking.