Schizofreen of niet, op vrije voeten komt hij nooit meer

Rechtszaak crèche // Vandaag is de juryuitspraak in het proces van crèchemoordenaar

Kim De Gelder De grote vraag: was hij toerekeningsvatbaar? Maar opmerkelijk genoeg maakt dat juist in België nauwelijks verschil

Halverwege het proces tegen Kim De Gelder, die twee vrouwen en twee kinderen vermoordde, had de voorzitter van de rechtbank in Gent er opeens genoeg van. Hij had, zei hij, nu al heel vaak gehoord dat in Nederland het psychiatrisch onderzoek naar de toerekeningsvatbaarheid van verdachten veel beter was geregeld dan in België. „Dat weten we.”

Maar er was de afgelopen vier weken steeds wel weer een psycholoog of psychiater die er in de rechtszaal over begon: De Gelder was nooit uitvoerig geobserveerd in een speciale kliniek, omdat België die – anders dan Nederland – niet heeft.

Volgens de wet hoeven rechters ook niet per se het advies van een deskundige te vragen als er twijfel is over de toerekeningsvatbaarheid. En er zijn geen duidelijke regels of criteria voor zo’n onderzoek. In zijn slotpleidooi zei de advocaat van De Gelder gisteren: „Het is in België makkelijker om psychiater bij de rechtbank te worden dan Prins Carnaval in Aalst. Want dan moet je nog een blanco strafblad hebben.”

Vanmiddag of vanavond zou de jury, acht mannen en vier vrouwen, uitspraak doen in het proces tegen Kim De Gelder (24). In januari 2009 stak hij in een kinderdagverblijf twee baby’s en een crècheleidster dood, kort daarvoor had hij een bejaarde vrouw vermoord. Over zijn schuld is geen twijfel, de belangrijkste vraag op het proces was: is hij toerekeningsvatbaar? Het antwoord moet zijn: ja of nee. De Belgische rechtspraak kent niet zoals in Nederland begrippen als ‘verminderd’, ‘enigszins’ of ‘sterk’ toerekeningsvatbaar.

Volgens zijn ouders en zijn advocaat is De Gelder een psychiatrische patiënt. Ze willen dat hij wordt ‘geïnterneerd’, zoals het in België heet: hij zou dan in de gevangenis op een speciale afdeling komen en, als het goed is, worden begeleid.

Het is niet zo dat hij dan kans heeft om vrij te komen. Toch vinden de officier van justitie en de advocaten van de slachtoffers dat De Gelder een gewone straf moet krijgen: levenslang. Ze vinden dat hij manipuleert en veinst. Uit de gedetailleerde voorbereiding op de moorden zou blijken dat hij precies wist wat hij deed.

„Het is cynisch”, zegt justitiespecialist Leo Stoops van de VRT, „maar uiteindelijk maakt het niets uit. Als geïnterneerde word je in de gevangenis ook niet behandeld.” Er is te weinig personeel, er zijn geen geschikte ruimtes en de afdelingen zijn zo vol dat de geïnterneerden, van wie zo’n 30 procent een verstandelijke beperking heeft, ook in gewone cellen terechtkomen.

‘België hinkt er achteraan’

Het Europees Comité voor de Preventie van Foltering vindt al heel lang dat België er iets aan moet doen. België is er ook al voor veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Sinds 2007 is er een nieuwe wet voor de internering van gedetineerden, maar die geldt nog niet en het is onduidelijk wanneer dat wel zo is.

„Onze wet is uit 1930”, zegt Henri Heimans, raadsheer bij het hof van beroep in Gent en voorzitter van de ‘Commissie tot Bescherming van de Maatschappij’ die geïnterneerden onderbrengt en hun zorg probeert te regelen. „In de jaren zestig is er wel een aangepaste wet gekomen, maar die bleef een dode letter: de klinische observatie wordt erin genoemd en ook de begeleiding en zorg. Daar is niets van terecht gekomen.”

Nu hoort Heimans dat er geen geld is door de crisis. „Maar ook in de jaren van overvloed hadden de beleidsmakers geen aandacht voor geïnterneerden.” Hij heeft er niet echt een verklaring voor – of het moet het ingewikkelde bestuur in België zijn. „Gevangenissen vallen onder de federale overheid, maar Vlaanderen en Wallonië gaan over de zorg.” Wie voelt zich dan helemaal verantwoordelijk voor de zorg voor gevangenen?

De Commissie van Heimans probeert geïnterneerden die dringend hulp nodig hebben onder te brengen in psychiatrische instellingen. „Dat is dikwijls een hopeloze zoektocht. Instellingen hebben geen opnameplicht, ze willen niet de moeilijkste mensen binnenhalen.”

Heimans kent de Nederlandse tbs-klinieken en het Pieter Baan Centrum in Utrecht, waar verdachten zeven weken geobserveerd kunnen worden. „Wij kunnen daar alleen van dromen. Je ziet hetzelfde in landen als Canada, Duitsland en Engeland. Alleen België hinkt er achteraan.”

In Antwerpen en Gent komen er nu psychiatrische klinieken mét een observatiecentrum. In Antwerpen moet de bouw nog beginnen, in Gent zou de instelling er volgend jaar kunnen zijn, maar er is nog niet gezocht naar een organisatie die de zorg zal leveren. De advocaat van Kim De Gelder toonde in de rechtszaal een foto van de psychiatrische kliniek-in-aanbouw. Voor zijn cliënt komt de mogelijkheid van observatie te laat.

De advocaat vertelde over De Gelder, die als kind eetstoornissen had. Hij zonderde zich af, tijdens vakanties scheurde hij het behang van de muren, hij deed een keer een zelfmoordpoging. „Dames en heren van de jury, er is geen motief voor zijn daden. Behalve dat hij een schizofreen is van de gevaarlijkste soort.”