Kijken: het onderbelichte verhaal achter een miljoen doden in Indonesië

De documentaire The Act of Killing van Joshua Oppenheimer gaat over de communistenjacht in Indonesië in 1965-66, de zwartste bladzijden uit de geschiedenis van het land. In Indonesië is de schokkende film met veel moeite te bekijken, in Nederland is deze in de bioscoop te zien.

De moord op de honderdduizenden communisten wordt in de documentaire besproken op een manier die tot een paar jaar geleden totaal onbespreekbaar was. In Indonesië kun je niet zomaar een kaartje kopen voor de film. Je moet eerst uitvogelen wanneer een zeldzame voorstelling gehouden wordt. Dan moet je je via Facebook aanmelden. Alleen een officiële op naam gestelde uitnodiging verschaft toegang tot de filmzaal.

Om die reden is de invloed van de documentaire in het land zelf nog beperkt. De Engelstalige krant Jakarta Globe schat dat er sinds de première ruim 260 besloten voorstellingen zijn gehouden met in totaal tienduizend bezoekers, oftewel 0,004 procent van de Indonesiërs.

Buiten Indonesië vestigt de documentaire de aandacht op een van de gruwelijkste moordpartijen uit de moderne geschiedenis. De film ging gisteravond in Nederland première op het Haagse filmfestival Movies That Matter en tourt de komende weken door het land. Gisteravond gaf voormalig NRC-correspondent Elske Schouten in Pauw en Witteman uitleg over de film.

De moordenaars vertellen zelf wat er gebeurde

Welke schokkende feiten legt de documentaire precies bloot? Onze huidige correspondent Melle Garschagen wist de film te bekijken en schrijft er vandaag in NRC Handelsblad over:

“Oppenheimer legt bloot dat de communistenjagers geen helden zijn die het jonge Indonesië hebben behoed voor de gevolgen van een gevaarlijke ideologie. Op verbluffende wijze laat hij de aanstichters van het geweld een beeld van henzelf schetsen. Het waren verveelde gangsters die moordenaars werden door mensen af te slachten zonder enige vorm van bewijs of proces.

De mannen die de gruwelijkheden pleegden werden actief gesteund door maatschappelijke organisaties die in een functionerende maatschappij tegenwicht zouden moeten bieden aan dit soort heksenjachten.

Oppenheimer heeft het over een miljoen slachtoffers: ‘Het is een van de ergste massamoorden van de twintigste eeuw, samen met de pogroms in de Sovjet-Unie, de nazimoorden tijdens de Tweede Wereldoorlog en de maoïstische bloedbaden in de vroege jaren vijftig’.”

The Act of Killing gaat over geschiedenis, maar toont ook een duistere zijde van de Indonesische samenleving die nog steeds relevant is: massahysterie, zo vervolgt Garschagen:

“Hoe diep de moordenaars ook graven, een echt antwoord op de vraag waarom ze deden wat ze deden geven ze niet. Indonesië-expert Schwarz noemt dit ‘the beast within’. Nog steeds steekt dat beest, weliswaar in bescheiden vorm, zijn kop op.”

Vanaf 23 mei is The Act of Killing in de bioscoop te zien, tot die tijd tourt de film langs diverse filmhuizen.