Het pontje ploegde dapper voort

Jamal Ouariachi peilt La condition masculine in zijn nieuwe roman over een vrijgezel met losse handjes die smelt voor een jong katje.

De eerste zin van Vertedering maakt al duidelijk waar de titel van de tweede roman van Jamal Ouariachi vandaan komt. ‘Iemand had een mand met kittens langs de kant van de weg gezet.’ De mand staat tussen twee gebouwen op een zielloos bedrijventerrein en wordt aangetroffen door de hoofdpersoon van de roman, die bezig is met zijn middagpauzewandeling. Maar zijn vertedering voor de jonge diertjes onthult dadelijk een ander deel van zijn persoonlijkheid. De vondst irriteert hem, want die kost hem zijn pauze: ‘Die kittens kon hij natuurlijk niets kwalijk nemen, maar degene die ze te vondeling had gelegd, ja, die moest eigenlijk dood.’ Dood, toe maar.

De naamloze hoofdpersoon, 29, heeft een mannenleven. Hij woont op zichzelf in een huis waar alleen in de elektronica werkelijk is geïnvesteerd. De ankers in zijn sociale bestaan zijn op zaterdagavond een drinkafspraak met twee vrijgezelle vrienden (compleet met Regels met hoofdletters en flauwe codetaal als ‘Deelneemster’ voor een one night stand) en op zondag het wekelijkse bezoek van zijn moeder. Zijn werk: postkamerbeambte bij een tijdschriftenuitgeverij aan de rand van de stad. Zijn littekens: een mislukte filosofiestudie, een snel in faillissement gesneefd eigen café (‘Nooit meer slapen’, heette het) en Elsa, de verloren liefde van zijn leven. Zijn probleem, zoals pijnlijk bleek in zijn relatie met die Elsa: losse handjes.

Maar eerst is er vertedering, want die emotie blijkt besmettelijk in deze roman. Wanneer hij een van de jonge katjes meeneemt op zijn zaterdagse drinkavond smelt een beeldschone jonge vrouw vertederd voor het diertje en in één moeite door voor de eigenaar – een nieuwe grote liefde is geboren. En daarmee het risico van een nieuwe grote ontsporing.

Prototype

Het gevaar is reëel, want we hebben te maken met een prototype vrijgezel, die eigenlijk liever niet heeft dat er tegen hem wordt gepraat als hij thuis ergens mee bezig is. Erger: omdat hij indruk wil maken op de mooie Zerline besluit hij zijn studie te hervatten, wat hem meer stress oplevert dan zijn zelfbeheersing kan verdragen. En in hem zit een Jack Nicholson, zoals die in The Shining uitvalt naar zijn vrouw als die hem stoort terwijl hij zit te typen. (Een van de onderliggende motieven van Vertedering is de wijze waarop mensen geneigd zijn hun gedragingen te modelleren naar de films die ze zien).

Ouariachi (1978), die drie jaar geleden debuteerde met de omvangrijke maar niet helemaal geslaagde roman De vernietiging van Prosper Morèl, heeft van zijn hoofdpersoon een karikatuur van een man gemaakt, inclusief een ongelimiteerde inname van feitenkennis, een voorliefde voor gewelddadige films (hij noemt zijn jonge katje Buscemi, naar de acteur uit Quentin Tarantino’s bloeddoorlopen Reservoir Dogs) en een hang naar vaste structuren, dagindelingen en andere vormen van ordelijkheid. En een stuitend egocentrisme, zeker in de ogen van de vrouwen in zijn leven.

Het is duidelijk: deze naamloze man staat voor een hele populatie, al is het een bijster onvolwassen variant. Vertedering is heel goed te lezen als een onderzoek naar La condition masculine, een effect dat wordt versterkt wanneer de hoofdpersoon in een poging zich te ‘genezen’ van zijn agressie besluit tot een intensief zelfonderzoek. Komt het door zijn genen? Door alcohol? Slaapgebrek? Nicotine? De vroege dood van zijn vader? Zijn moederbinding?

Cruciaal voor dat onderzoek is een derde jonge vrouw in zijn leven, Paula, die hij verleidt tot een terugkerend rollenspel: zij moet hem met aandachtvragende vrouwenopmerkingen tot waanzin drijven, om te zien of hij inmiddels in staat is zich te beheersen. Dat levert het sterkste en spannendste deel van de roman op, waarin het moeilijk is om het verschil aan te wijzen tot een nagespeelde liefdesrelatie en een echte – waarmee de vraag rijst of de echte dan wel te verkiezen is boven de nagespeelde.

De verwarring die Ouariachi in dat deel van zijn vertelling bij de lezer sticht, had je wel vaker tegen willen komen. Vertedering is een intelligente en weloverwogen roman, maar voor een boek over agressie is het wel met heel veel beheersing geschreven.

Vertedering

Die beheersing heeft ook zo zijn voordelen. Het levert mooie passages op, zoals: ‘Het ijs. In scherven en brokken dreef het in het zwartgroene water, aan stukken gedrukt door de vernietigende kracht van een ijsbreker. Het trommelde tegen de romp van het pontje, dat dapper voortploegde.’ Het komt niet vaak voor dat iemand een veerboot beschrijft met de vertedering die normaal wordt gereserveerd voor jonge katjes.

Het nadeel van Ouariachi’s beheersing is dat je soms brille mist en – vooral in de plot – tempo. Ergens in de roman komt de boekenkast van de hoofdpersoon ter sprake, waarin Oek de Jong en het werk van A.F.Th. van der Heijden een prominente plaats innemen. Met die auteurs deelt Ouariachi een liefde voor breed uitwaaieren, maar de abstracte inzet van Vertedering was waarschijnlijk beter tot zijn recht gekomen in een kortere. puntiger roman. Nu draaien veel scènes steeds weer om dezelfde kern heen: sleur is de bestemming van de man – het is alleen de vraag met welke sleur hij zich het beste kan verzoenen, die van het huwelijk of die van de eenzaamheid.