Het asielbeleid is inhumaan en duur

Een blind geloof in regeltjes heeft geleid tot een harteloos maar ook ineffectief asielbeleid. Dat moet anders, schrijven drie vrijwilligers van de Vluchtkerk.

De Somalische vluchtelingen in de Vluchtkerk konden hun lachen nauwelijks bedwingen, toen ze hoorden dat de trainingsmissie van Nederlandse militairen aan Somalische soldaten om ‘veiligheidsredenen’ in Oeganda plaatsvindt. „Yeah, right”, schamperden ze. „Het is te onveilig voor jullie militairen, maar wij kunnen gewoon terug?”

In de Haagse politiek is dit kennelijk geen contradictie. Het beleid is eenzijdig gericht op het opjagen, opsluiten en binnenkort zelfs strafbaar stellen van ‘illegale’ mensen. Ze moeten terug, hoe dan ook, zelfs als dit niet helemaal door de humanitaire beugel kan. En als ze in de praktijk onuitzetbaar blijken, doen we net of ze niet bestaan.

Niets wijst erop dat het aantal illegalen door dit repressieve beleid slinkt. Het kost ondertussen veel geld – vreemdelingendetentie kost circa 165 à 200 euro per dag per persoon. Ter vergelijking: bij de Vluchtkerk is dat ‘slechts’ een tientje. Deze law and order-aanpak is ineffectief en leidt bovendien tot schrijnende situaties, die voor de Nationale Ombudsman en Amnesty International reden waren om aan de alarmbel te trekken. Mensenrechten lijken in dit land vooral ‘burgerrechten’. Geen papieren, geen rechten. Strenge regels geven de staat een gevoel van controle, maar dat heeft een prijs. Er ontstaat een parallelle samenleving, een schimmige wereld zonder woningen, werk of onderwijs, die voor de doorsnee Nederlander zo veel mogelijk aan het oog wordt onttrokken. Naar schatting leiden zo’n honderdduizend mensen een ‘illegaal’ bestaan. Daar komen jaarlijks zo’n zesduizend afgewezen asielzoekers bij.

Afgelopen najaar werden wij voor het eerst echt geconfronteerd met deze schaduwsamenleving. Via Facebook zagen we een filmpje van vluchtelingen in een bushokje in Amsterdam-Zuidoost. Ze hoorden bij de circa honderd bewoners van een tentenkamp in Osdorp, dat die avond was ontruimd. Het regende en uit arren moede besloten ze in dat bushokje te slapen. Het zou dat weekend gaan vriezen en sneeuwen. Wij besloten deze mensen te helpen aan een schuilplaats. We hadden – zeker toen – geen idee hoe je het asielprobleem moet oplossen, maar we vonden simpelweg dat je deze mensen niet in de kou kon laten staan. En dat ze bij elkaar moesten blijven om ons land hun wanhoop te tonen. Dat was tenslotte het doel van hun actie. Ze wilden laten zien dat zij er zijn.

Zo ontstond de Vluchtkerk. Honderden vrijwilligers sloten zich aan en er stroomde zo veel voedsel binnen dat de vluchtelingen zelfs resten aan de Voedselbank konden schenken. Tijdens een kerstnachtviering zagen achthonderd man hoe bekende Nederlanders als Anouk, Arie Boomsma en Nasdrin Dchar het ‘Wij zijn hier’-protest steunden. Die massale betrokkenheid was – behalve een blijk van solidariteit – ook een aanklacht tegen het beleid van staatssecretaris Teeven van Veiligheid en Justitie.

De Vluchtkerk gaf deze vluchtelingen niet alleen een gezicht, maar ook een adres. Een plek waar ze post konden ontvangen, pers konden rondleiden en politici konden informeren. Ze hadden een huis om gasten te ontvangen. Dat deed veel met ze.

Voor een ‘thuis’ was deze kerk natuurlijk veel te provisorisch. Te schamel. De rauwheid van het bestaan in de kerk greep ons soms naar de strot. De verveling, de onzekerheid, de stress. Een gebedsruimte die stinkt naar een gesprongen riool – dit is nauwelijks een leven. ‘We can not back to Africa’ staat er ontroerend klunzig op een gipsen kamerwandje. Kamers waarin men met z’n tienen tegelijk slaapt, zonder persoonlijk bezit of privacy. „Ik kan me niet meer herinneren wanneer ik voor het laatst met een vrouw het bed deelde”, vertelde een Soedanees. „Ik wil een normaal leven.”

Al gauw vroegen we een groep van psychologen bij het project. Dat was geen luxe, zo bleek, maar noodzaak. De bewoners kampen met angst, achterdocht en slaapproblemen. Voor zover ze niet getraumatiseerd zijn door de vlucht zelf, zorgt het Nederlandse opvangbeleid daar vaak wel voor. Velen hebben meermaals in detentie gezeten. Ze worden ‘aangeboden’ aan ambassades van het land van herkomst, of lukraak aan andere ambassades, in de hoop dat iemand ze wil ‘hebben’. Probeer onder deze omstandigheden maar eens weloverwogen keuzes te maken voor je toekomst. Aandacht voor hun psychische welzijn ontbreekt bij de overheid: detentiecentra hebben geen enkele psycholoog in dienst. Deze blinde vlek is tekenend voor het kortzichtige paradigma van repressie.

De Vluchtkerk werd symbool voor de humanitaire gevolgen daarvan. Eind maart loopt de gebruikersovereenkomst die de vluchtelingen in december met de eigenaar sloten af. Dan dreigt dezelfde situatie als eind november. Hoe nu verder? Wij weten het niet. Simpele oplossingen zijn er niet – dat heeft vier maanden Vluchtkerk ons óók geleerd. De groep is divers, ieder heeft zijn eigen redenen waarom hij ‘hier is’.

Duidelijk is wel dat Den Haag nog steeds aan zet is. De Vluchtkerk is nooit bedoeld om de overheid werk uit handen te nemen. Wij willen een asielbeleid dat niet louter op bestrijding is gericht. Al dat geld en die energie kunnen beter worden besteed: aan psychische begeleiding en waardige behandeling. Diederik Samsom heeft al aangegeven het Buiten Schuldcriterium te willen herzien. Die regeling wordt nu zo strikt toegepast dat slechts enkele tientallen per jaar ervan gebruik maken. Bovendien moet een asielzoeker 950 euro betalen om er aanspraak op te maken. Een idiote regel die puur op ontmoediging lijkt gericht. Met Samsoms uitspraak komt een Kamermeerderheid voor versoepeling in zicht. Een eerste stap in de goede richting.

Hoe het volgende hoofdstuk van de Vluchtkerk er ook uit zal zien, staatssecretaris Teeven heeft de sleutel in handen om dit protest te stoppen. Door niet boven, maar naast deze mensen te gaan staan. En door te beseffen dat regels de weerbarstige werkelijkheid nooit helemaal naar hun hand kunnen zetten. Bij het uitzenden van haar eigen ambtenaren en militairen toont de Nederlandse regering dat ze daar oog voor heeft. Datzelfde realisme zou ze ook bij het asielprobleem moeten tonen. De staatssecretaris hoeft niet eens naar zijn hart te luisteren. Het is genoeg als hij zijn gezonde verstand laat spreken. Zijn rechtvaardigheidsgevoel. Of anders gewoon zijn portemonnee.

Morgenmiddag is er een protestmars van de Vluchtkerk naar het Museumplein. Zie vluchtkerk.nl