Brugge versiert Gruuthusehandschrift

Het middeleeuwse Gruuthusehandschrift met teksten als Egidius waer bestu bleven is even terug in Brugge, op een speciale expositie.

Het Gruuthusehandschrift (ca 1405); rechtsonder het Egidiuslied, met streepjesnotatie. Foto KB

„Door een kier in de tijd (komt) die treurige stem naar ons toe, die lamentatie, de stem van iemand wiens vriend is gestorven, dat ook, maar vooral van iemand die weent dat hij nog voort moet leven”, zo omschreef Gerrit Komrij het Egidiuslied uit het Gruuthusehandschrift. Ook over minder bekende teksten in het laatmiddeleeuwse verzamelhandschrift zijn lyrische beschrijvingen van letterkundigen te vinden. Over het uiterlijk van het manuscript blijft het altijd akelig stil. In tegenstelling tot veel werken uit die periode, bevat het immers geen miniaturen of prachtig versierde hoofdletters. De tentoonstelling Liefde &Devotie – Het Gruuthusehandschrift in Brugge, maakt dat goed. In het 15de-eeuwse stadspaleis van de heren van Gruuthuse worden onder meer de ‘plaatjes’ bij de teksten getoond. Welke scènes zag een Bruggeling anno 1400 voor zich als hij de hoofse liefde of de maagd Maria bezong?

Het handschrift is momenteel bezit van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Dat het na 600 jaar Brugs privébezit in de handen viel van Nederland, zit de Belgen nog dwars. Grapjes als „Naast onze gevangenen, bewaren ze ook ons erfgoed” waren alomtegenwoordig tijdens de persconferentie woensdag. Het was mede om dit ‘trauma’ te verzachten, dat de KB vlak na haar aankoop in 2007 een tentoonstelling in België voorstelde. Nu is het zover. Maar hoe maak je een expositie rond een uiterlijk wat saai handschrift?

In de eerste zalen zie je werken waarvan liefhebbers van de Middelnederlandse letteren wild worden: zoals het Hulthemse handschrift, met de enige bewaarde afschriften van de abele spelen en het hilarische De reis van Sint-Brandaan, en het Comburgse handschrift met een complete versie van Van den Vos Reynaerde. Vervolgens belandt men in een stemmig verlichte ruimte met het Gruuthusehandschrift zelf, opengeslagen op de pagina met het Egidiuslied. Hoewel de KB het handschrift vakkundig digitaliseerde, besef je pas oog in oog met het boek ter grootte van een A4’tje dat het inderdaad ‘een gebruiksboek’ moet geweest zijn. De verzameling liederen met muzieknotatie, gebeden, gedichten en teksten past in een aktetas. Het werd waarschijnlijk gebruikt door een groep rijke burgers die geregeld samenkwamen om voor te lezen en op bedevaart te gaan. Egidius waer bestu bleven staat onopvallend in een hoekje van een bomvol geschreven pagina.

Terwijl je door de rest van het paleis kuiert worden de teksten op verschillende manieren tot leven gewekt: in de reusachtige schouw van de keuken luister je met een koptelefoon naar een interpretatie van de muziek in het handschrift. Hoe de abstracte muzieknotatie exact gelezen moet worden is nog object van studie. Voorwerpen uit het 15de-eeuwse Brugge worden getoond rond thema’s als liefde, devotie, en kunst. De kunstig aangebrachte hoofse scènes op twee dubbele kammen lijken letterlijke illustraties van teksten uit het handschrift: koppeltjes dansen hand in hand door een bos. Andere voorwerpen moeten het kosmopolitische karakter van de omgeving waarin het handschrift ontstond oproepen, zoals 15de-eeuws Spaans-Moors aardewerk dat in die tijd in Brugge werd verhandeld.

De beste illustratie van de Mariadevotie die in het handschrift alom aanwezig is, is het paleis zelf. Wanneer je aan het slot van de tentoonstelling in een kleine kapel belandt, merk je dat je door een opening de nabijgelegen Onze-Lieve-Vrouwekerk in kunt kijken. Daar hebben de curatoren op ooghoogte toepasselijk de tekst Ghenaden lieve vrouwe mijn opgehangen. Overigens is pas sinds afgelopen week zeker dat het handschrift echt deel uitmaakte van de bibliotheek van Lodewijk van Gruuthuse (1427-1492): het Gruuthuse-blazoen in het boek is echt, blijkt na onderzoek.

Expositie Liefde & Devotie. T/m 23 juni in het Gruuthusemuseum, Brugge. Inl: liefdeendevotie.be