Nederland vertaalt

Honderden lezers deden mee aan de opdrachten van ‘Nederland Vertaalt’. Zoals een tekst van Johnny Hallyday vertalen. Margot Dijkgraaf over de genomineerden voor beste vertaling uit het Frans. De uitslag volgt zondag in Amsterdam.

‘Zeg me dat het leven mooier is als je geen 20 meer bent”, zingt Johnny Hallyday dezer dagen op zijn officiële website. Stoer, een tikje melancholiek en nog steeds met die donkere, verleidelijke stem die hem groot maakte. Twintig was hij toen Pour moi la vie va commencer in 1963 de Nederlandse hitparades binnenstormde, een Franse rockzanger, mooi als een jonge god, die in de voetsporen wilde treden van zijn idool, Elvis Presley. Wie de filmpjes op YouTube bij het chanson opzoekt, ziet een stoere jongeman te paard over de prairie stuiven, in volle vaart, het overhemd open, de teugels losjes in één hand, in het gezelschap van een paar cowboyvrienden. Ze drijven een kudde vee een rivier over, de zon schijnt – mannen onder elkaar, in pure stoere vrijheid.

Zeventig is hij nu, en nog steeds vult Hallyday moeiteloos het Parijse Bercy. Sterker nog, toen bekend werd dat hij in juni weer zou optreden waren de kaarten in een paar uur uitverkocht. Een paar weken geleden verscheen zijn autobiografie, Dans mes yeux. „Ik was een paar maanden oud”, begint het boek, „toen mijn moeder uit haar werk kwam en me thuis alleen aantrof, op een deken.” Zijn vader, een alcoholicus, was ervandoor gegaan met de kruidenierster op de hoek en zou zich pas 18 jaar later weer herinneren dat hij een zoon had – omdat die inmiddels beroemd was en hij flink geld kon vangen voor een foto. Zijn moeder, mannequin, bekommerde zich ook niet om haar zoon. Hij groeide op bij zijn tante en haar twee dochters, die balletdanseres wilden worden. In hun kielzog ging hij mee naar Londen, waar een van de twee trouwde met een stoere Amerikaanse danser, Lee Halliday. Deze Halliday zou zijn grote voorbeeld worden, aan hem heeft hij zijn sterrennaam ontleend.

Die zogenaamde Amerikaanse afkomst heeft vanaf het begin een rol gespeeld bij de mythe Hallyday. De man die toen gold als de verpersoonlijking van het generatieconflict werd er in een mum van tijd ongelofelijk populair mee. Zijn eerste platenomslagen vermeldden dat hij een Amerikaanse vader had, opgegroeid was op een ranch in Oklahoma en net zo goed Engels sprak als Frans. Een cowboy die Bach beluisterde om rustig te kunnen componeren.

Zie hier de context van het chanson dat Nederland Vertaalt dit jaar heeft gekozen. Het tekent de sfeer en de uitstraling ervan. Een goede vertaling ademt de levenslust, de bruisende energie van een jonge zanger met een zure start in het leven, die dankzij het zingen zijn leven op de rails krijgt, eindelijk iemand wordt – en hoe! Als hij op zijn achttiende in een afgelegen kazerne zijn militaire dienst vervult, scanderen meisjes buiten de poort zijn naam. Wie de tekst bekijkt van Pour moi la vie va commencer kan het niet ontgaan: hier spreekt het optimisme, de levensvreugde, de kracht om de obstakels in het leven te overwinnen. Vertalingen die erg nostalgisch van toon zijn of puur melancholiek zijn hier niet op zijn plaats.

Die toon moet natuurlijk in eerste instantie weerspiegeld worden in de titel, die enorm veel verschillende vertalingen opleverde, van het uitstekende ‘Nu lacht het leven mij weer toe’, tot ‘Mijn leven hier dat wordt een feest’ (wat te sterk en niet soepel lopend), ‘Voor mij vangt een nieuw leven aan’ (niet zingbaar) tot het wel heel vrije ‘Hoera, het leven is oké’.

Zingbaarheid, dat is een van de belangrijkste vereisten voor een vertaalde songtekst. Een groot aantal inzendingen voldeed daar niet aan: het aantal lettergrepen moest kloppen, maar ook dienden de klemtonen op de juiste woorden te vallen, én als het even kon moest ook het metrum van het Franse chanson terug te vinden zijn in de Nederlandse versie. Maar ook rijmdwang zag de jury regelmatig langskomen (het groene gras – het mooiste meisje van de klas) of was er gekozen voor zinnen die eindigden op woorden die wel leken te rijmen maar dat niet deden (decor – cohort).

Een bijzondere moeilijkheid bij dit chanson bleek het Franse ‘chevauchant avec mes amis’. Waar in het Frans het tegenwoordig deelwoord veel en zonder enig probleem gebruikt wordt, is dat in het Nederlands juist vaak afwezig. Bovendien viel de associatie met de zin verderop ‘au loin comme un troupeau passent les ombres des chevaux’ vaak buiten boord, iets waar de jury wel aan hechtte. Sommigen wisten mooie oplossingen te vinden, zoals bijvoorbeeld ‘Een kudde paarden in ’t getij/trekt in een schaduwspel voorbij’.

Problematisch bleek ook het beeld dat wordt opgeroepen door ‘là où mes amis avaient gardé mon coeur d’enfant’. Behouden, vastgehouden, bewaakt – allemaal erg letterlijke vertalingen. Maar ook hier waren er goede vondsten: ‘hier was ik kind’, of ‘die weten wie ik was als kind’ of, heel mooi: ‘hier gaat mijn kinderhart weer slaan’.

Over een tiental van de in totaal 161 inzendingen heeft de jury lang gediscussieerd. Die bevatten prachtige oplossingen, originele vondsten of een toon die over de hele linie aansloot bij het originele chanson. De in alle opzichten perfecte vertaling zat er niet bij – maar bestaat die überhaupt? De jury heeft alle inzendingen anoniem bekeken en beoordeeld. Na de gemaakte keuze bleek dat alle genomineerde vertalingen door vrouwen waren gemaakt. Toch opvallend voor zo’n mannelijk getoonzette lofzang op de vrijheid.

De jury bestond uit Margot Dijkgraaf, Vic van de Reijt en Piet Meeuse