Iedereen in de eurogroep heeftnu zijn buik vol van Cyprus

De Duitse minister Schäuble overviel zijn collega’s in de eurogroep met zijn keiharde opstelling jegens Cyprus: meebetalen of wegwezen. Hij kreeg ze aan zijn zijde.

Toen de Duitse minister Wolfgang Schäuble vrijdag naar Brussel kwam om met collega’s uit de eurozone een hulppakket voor Cyprus in elkaar te zetten, had hij één doel voor ogen: de Cyprioten krijgen alleen noodleningen als ze hun financiële stal schoonvegen. Zo niet, Auf Wiedersehen!

Dit blijkt uit gesprekken met diverse betrokkenen bij wat weleens een van de laatste bedrijven uit het Cypriotische eurodrama kan zijn. De Duitse minister dwong de Cyprioten eindelijk te kiezen tussen de eurozone en hun grootste klant: rijke Russen.

Schäuble overviel collega’s met zijn keiharde standpunt. Zij hadden mildere scenario’s voorbereid en moesten wennen aan het idee dat een land nu misschien écht uit de eurozone gaat. Ook emoties om ‘kleine spaarders’ op Cyprus, dit weekend, werkten in Schäuble’s nadeel.

Maar de manier waarop de Cyprioten afgelopen dagen de euro én hun Russische cliëntèle aan boord probeerden te houden, en de afwijzing van een voorstel door het parlement in Nicosia wekken in Europese hoofdsteden groeiende irritatie.

Velen beseffen weer waarom zij Cyprus, Europa’s meest verziekte financiële centrum, nooit in de Europese Unie wilden hebben. En hoe vaak hebben ze sindsdien geen spijt gehad dat het gedeelde eiland in 2004 toch toetrad, omdat Griekenland anders de uitbreiding met alle tien kandidaatlanden had geblokkeerd. Daarom verzoent de eurozone zich snel met het idee dat Cyprus binnenkort vertrekt.

Of dit zomaar gaat, is de vraag. Want het zou Griekenland kunnen meeslepen en een nieuwe eurocrisis kunnen ontketenen. Het eiland zou ook een pion kunnen worden in een geopolitieke rel tussen Europa en Rusland.

Belastingparadijs

Wie wil begrijpen hoe de hazen in Brussel lopen, moet eerst een paar dingen weten. Op Cyprus zitten ongeveer 50.000 Russische bedrijfjes, om drie redenen: extreem lage belastingen, superhoge rentes op banktegoeden en een bankklimaat dat zich laat typeren als: few questions asked.

De banksector is achtmaal zo groot als de economie. Behalve wat toerisme is er geen andere industrie. „Het is zoals IJsland, met een nóg groter financieel waterhoofd”, zegt een fiscaal jurist die er vaak komt. „Het geld stroomde binnen, waarom zouden ze iets anders ontwikkelen? De bevolking leeft hiervan.”

Voor elke transactie voor buitenlandse bedrijfjes moeten Cypriotische directieleden tekenen. Dan worden een bakker uit Limassol en een gepensioneerde uit een bergdorp geplukt om hun handtekening te zetten. Zij krijgen 800 of 1.000 euro per transactie. Dat zetten ze op de bank.

Geen wonder: bij Privatbank in Nicosia kregen Cyprioten vorig jaar 5,5 procent rente op bedragen van 5.000 tot 10.000 euro. Dat is twee-, driemaal zoveel als wat andere Europeanen kregen. Voor bedragen boven 150.000 euro die vijf jaar werden vastgezet, gold 7,25 procent rente. Buitenlanders met meer dan 150.000 euro kregen 10 procent rente.

Russische holdings gebruiken Cyprus als draaischijf om wereldwijd geld heen en weer te schuiven. Cyprus is de grootste buitenlandse investeerder in Rusland. Veel Russische bedrijven hebben ook geld op Cyprus op de bank. Omdat iedereen weet dat dit paradijselijke systeem niet eindeloos kan duren, hebben zij grotere bedragen vaak over diverse rekeningen gespreid. Als het misgaat, is er de Europese depositogarantie tot 100.000 euro.

Geen vrienden

Jarenlang hebben EU-landen geprobeerd Cyprus zover te krijgen dit systeem te hervormen. Vergeefs. Ook in politiek opzicht toont Cyprus herhaaldelijk dat zijn loyaliteiten eerder bij Rusland liggen. Als landen bij vergaderingen van de Verenigde Naties in New York of Genève stemmen, zie je vaak dat 26 EU-landen en bloc hetzelfde stemmen. De ene dissident, Cyprus, stemt met Rusland mee.

Elk EU-land heeft stokpaardjes, zeggen ze in Brussel. Maar Cyprus berijdt ze zonder er iets tegenover te stellen. Op een dag betaal je daar de prijs voor. „Waarom scharen veel ministers zich zo makkelijk achter Schäuble”, vraagt een Europees functionaris. „Omdat Cyprus geen vrienden heeft.’’

Juli vorig jaar moest Cyprus aankloppen bij het Europees noodsfonds. In het kader van de Griekse redding waren obligatiehouders van Griekse schuld gekort. Daardoor verloren de twee grootste Cypriotische banken alleen al 3,8 miljard. Mede daarom, zegt de functionaris, „wilden wij ze wel geld lenen. Maar op voorwaarde dat ze hun economie drastisch hervormden. Eindelijk hadden we een stok.”

Maar de Cypriotische president, de communist Demetris Christofias, weigerde het „vernederende dictaat” van de trojka (Europese Commissie, Europese Centrale Bank en Internationaal Monetair Fonds) om banken te saneren, witwasregels te respecteren en staatsbedrijven te privatiseren. Daarom besloot de trojka te wachten tot de verkiezingen in februari 2013, om zaken te doen met Christofias’ opvolger.

Toen de conservatief Nikos Anastasiades op 1 maart aantrad, deden de eurolanden een nieuw voorstel. Omdat de situatie was verslechterd en sommige banken wankelden, bevatte dit plan een bail-in van 5 procent.

Kleine spaarders

De ECB en de Commissie waren altijd tegen een bail-in geweest. Maar nu zat er niets anders op: bankrekeninghouders moesten offers brengen. Niemand dacht daarbij echter aan kleine spaarders, vanwege de depositogarantie. „We bedoelden onverzekerde deposito’s: boven de 100.000 euro”, verduidelijkt een andere functionaris.

Geen land had bezwaar. Voor de Europese top vorige week donderdag lichtte de Duitse bondskanselier Angela Merkel de Cypriotische president Anastasiades in over de bail-in. Ze vroeg hem om hier niet op de top over te beginnen. De dag erna zouden de ministers het afhandelen. Anastasiades hield donderdag netjes zijn mond.

De ministers van Financiën en de trojkaleiders waren vrijdagmiddag nog maar net bijeen toen IMF-baas Christine Lagarde en de Duitse minister Schäuble, tot veler verbijstering, die 5 procent verwierpen. Zij eisten 40 procent heffing: eurolanden konden maximaal 10 miljard van de benodigde 17 miljard aan Cyprus lenen. De rest moest maar komen van een hogere vennootschapsbelasting en de heffing op de bankrekeningen, zei Schäuble.

Lagarde toonde berekeningen die andere trojkaleden nooit eerder hadden gezien, om te bewijzen dat die 40 procent nodig was om de Cypriotische schuldenberg in 2020 te verlagen.

Arrogant

Menigeen in Brussel vindt dat Lagarde en Schäuble arrogant optraden, vrijdagnacht. „De Duitsers gedragen zich als neokolonialen”, zegt iemand zelfs. „Ze walsen over iedereen heen.” De Duitsers werden gesteund door Finland en Slowakije. Nederland sympathiseerde, maar stond er minder fel in dan anders, misschien omdat minister Jeroen Dijsselbloem de eurogroep nu voorzit.

De Europese Commissie en verschillende andere landen vonden dat Lagarde en Schäuble te ver gingen: als je rekeninghouders zo zwaar belast, vluchten ze weg en stort de economie in. Europees commissaris Olli Rehn (Economische en Monetaire Zaken) waarschuwde dat dit de Europese financiële stabiliteit kon bedreigen.

Zo werd er onderhandeld over de bankheffing. Diverse voorstellen gingen over tafel. Uiteindelijk kwamen ze uit op een getrapt systeem: rekeningen onder de 100.000 zouden 5 procent heffing betalen, die erboven 12,5 procent.

Toen de Cypriotische president dit hoorde, explodeerde hij. Hij wilde weglopen. Maar ECB-directielid Jörg Asmussen waarschuwde hem: als er geen deal kwam, moest de ECB de lopende noodsteun aan Cypriotische banken stopzetten. Deze cash mag de ECB alleen aan gezonde banken leveren. Voor de grootste twee banken op Cyprus geldt dat eigenlijk niet langer.

Dit argument hield Anastasiades in Brussel. Hij begon te onderhandelen. Eén ding viel op: hij deed alles om de heffing voor bankrekeningen boven 100.000 euro te beperken. Hij wilde van deze rekeninghouders niet méér vragen dan 10 procent – daarom werd het 9,9 procent. Anastasiades stelde zelf voor om de kleinere spaarders te belasten.

Compromis

Rond vier uur zaterdagochtend was de deal rond en begon de persconferentie. Omdat het ‘korten van kleine spaarders’ wringt met de Europese depositogarantie, besloot de eurogroep geen mededelingen te doen over de bail-in. Om duidelijk te maken dat de heffing een „nationale fiscale maatregel” is, die binnen het domein van soevereine staten ligt, moesten de Cyprioten daar maar over beginnen.

Velen noemen Dijsselbloem een efficiënte manager van de eurogroep. Maar onder journalisten is hij impopulair. Op persconferenties neemt vaak vier, vijf vragen tegelijk en beantwoordt er dan maar één. Zo ook zaterdagochtend.

Natuurlijk wisten de journalisten al van de bail-in. De percentages waren allang uitgelekt. Maar Dijsselbloem wimpelde zelfs simpele technische vragen af. Betalen bankaandeelhouders mee? Hoe zit het met bankaandelen die Cyprus aan rekeninghouders belooft?

Rampzalige pr

Het hele weekeinde werd druk uitgeoefend op Den Haag om opener te zijn. Tevergeefs. Het gevolg was dat de Europese Commissie maandag op haar midday-briefing gedwongen was om de Cyprus-deal voor een peloton correspondenten te verdedigen – terwijl zij er van alle partijen het meest ongelukkig over was.

„De public relations waren rampzalig”, zegt een betrokkene. „De Hollanders zetten de pers in hun hemd. Dit verknalde de deal.” Als zaken desnoods in een achtergrondbriefing waren uitgelegd, zegt hij, had iedereen geweten dat ‘kleine spaarders’ op Cyprus evenveel gekort waren als ze afgelopen twee jaar aan rente hadden gekregen – geen drama, kortom.

Nu spoelde een golf van verontwaardiging de wereld over: Europa laat onschuldige burgers dokken! Wee het volgende land dat voor de bijl gaat! „Weer een verprutste euroreddingsoperatie”, oordeelde de gezaghebbende commentator Wolfgang Münchau.

De Cyprioten buitten deze chaos uit. Zij deden geen moeite het akkoord aan hun bevolking uit te leggen. Dinsdag verwierp het parlement de deal, zonder één tegenstem. Minister Sarris (Financiën) vloog, in de bekende reflex, naar Moskou om dekking te zoeken.

Duitse coup

Dit was een opsteker voor minister Schäuble. Afgelopen weekeinde mokte men in Brussel over „de Duitse coup” van vrijdag, nu krijgen de Cyprioten kritiek. Zie je wel dat Cyprus nooit een loyaal euroland zal zijn! Dat het alles probeert om zijn zieke financiële systeem overeind te houden! Daardoor is een Cypriotische exit uit de eurozone ineens een serieuze optie geworden. Precies wat Schäuble volgens velen najaagt.

De grote vraag is hoe de Russische president Vladimir Poetin reageert. Cyprus is hem een doorn in het oog. Hij zou het Russische geld liefst vandaag repatriëren. Dat veel Russen al een veilig heenkomen zoeken in Letland en Luxemburg – „The Cyprus baby is dead”, zegt iemand – zal hem een zorg zijn.

Wat Poetin wél interesseert is dat Duitsland nu vóór een Cypriotische bail-in is die Russen treft, terwijl het destijds tegen een bail-in was van aandeelhouders van Ierse banken, omdat een deel van hen Duits was. Dat steekt.

De Europees-Russische relaties bekoelen snel. Als Poetin Cyprus kan gebruiken om Europa een hak te zetten, denken velen, zal hij het niet laten. Het meest vervelende scenario is dat Poetin Cyprus met een royaal gebaar een paar miljard leent en de eurozone háár aandeel van 10 miljard ook moet fourneren. In dat geval is Europa zijn geld kwijt en blijft Cyprus met zijn financiële augiasstal in de eurozone. Dat is wel het laatste wat Schäuble in zijn hoofd had.