Obama naar Israël zonder uitzicht op vrede - waarom gaat hij toch?

Israëlische schoolkinderen houden de vlaggen van Amerika en Israël vast tijdens een oefening voorafgaand aan het bezoek van Obama aan Jeruzalem. Reuters / Baz Ratner

Obama komt vanochtend aan in Israël voor zijn eerste bezoek aan het land als president. De verwachtingen zijn niet hoog, want nieuwe vredesbesprekingen tussen Israël en de Palestijnen zijn heel ver weg. Waarom gaat Obama toch nu naar het Midden-Oosten? Vier vragen en antwoorden.

1. Waarom gaat Obama juist nu naar Israël?

Het is voor het eerst sinds hij in 2008 president werd dat Obama naar Israël en de Palestijnse gebieden reist. Hoewel de Republikeinen Obama in de campagne vorig jaar verweten dat hij Israël niet had bezocht in zijn eerste termijn, is het helemaal niet zo uitzonderlijk dat een Amerikaanse president pas in z’n tweede termijn naar Israël reist. Zo ging de Republikeinse president George W. Bush pas in het voorlaatste jaar van zijn achtjarige presidentschap naar Israël. Zeven van de elf presidenten vóór Obama namen überhaupt niet de moeite.

Dat Obama in zijn eerste termijn niet naar Israël reisde was niet zonder reden. De relaties tussen Obama en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu raakten ernstig bekoeld toen Obama bij zijn eerste bezoek aan de regio, in juni 2009 in Kairo, zei dat er een einde moest komen aan de bouw van Israëlische nederzettingen in bezet Palestijns gebied. Sindsdien vonden er een aantal incidenten plaats tussen beide regeringsleiders. Zo beledigde Obama Netanyahu door weg te lopen uit een diner omdat hij woedend was over de aankondiging van een nieuw Israëlisch bouwproject en las Netanyahu Obama in 2011 de les tijdens een toespraak in het door Republikeinen gedomineerde Amerikaanse Congres.

Door de weigering van Israël de bouw in de nederzettingen te bevriezen (en de weigering van de Palestijnen om zonder zo’n bouwstop weer te onderhandelen over vrede), is het vastgelopen vredesproces iets meer op de achtergrond geraakt. Obama is deze week in het Midden-Oosten zonder plan om de vredesonderhandelingen uit het slop te trekken. Dat is dan ook niet de reden van zijn bezoek. Hij wil vooral rechtstreeks tot de Israëlische bevolking kunnen spreken, bij wie hij niet erg populair is. En hij komt om zaken te doen met Netanyahu op een aantal andere terreinen.

Eerdere ontmoetingen tussen Obama en Netanyahu, zoals hier in het Witte Huis in mei 2009, verliepen bepaald niet vlekkeloos.AP / Charles DharapakAP / Charles Dharapak

2. Wat heeft Obama met Netanyahu te bespreken?

De Palestijnse kwestie zal op de agenda van Obama’s besprekingen met Netanyahu en president Peres staan, maar de leiders van de VS en Israël zullen vooral praten over het nucleaire programma van Iran en de burgeroorlog in Syrië. Netanyahu dreigt al jaren met een preventieve Israëlische aanval op Irans nucleaire installaties omdat Teheran volgens Israël kernwapens ontwikkelt. In het najaar zei hij in een toespraak bij de VN dat een Iraanse atoombom ergens tussen dit voorjaar en de zomer niet meer tegen te houden zou zijn.

Netanyahu zei in New York dat er voor Israël een ‘rode lijn’ bereikt kan worden. Obama zal Netanyahu deze week op het hart drukken niet tot een aanval op Iran over te gaan. Hij hoopt nog steeds dat Teheran zal zwichten door diplomatieke onderhandelingen en economische sancties. Bovendien, zei Obama vorige week, “kost het maken van een kernbom Iran nog wel meer dan een jaar” na het besluit die te maken. De vraag is of Netanyahu zich laat overtuigen. De verwachting is dat hij toezeggingen van Obama wil, die steeds gezegd heeft dat militair ingrijpen voor Amerika een optie blijft.

De burgeroorlog in Syrië is ook een onderwerp dat de VS en Israël verbindt. Beide landen hopen dat het conflict in Syrië niet verder escaleert. Netanyahu zal Obama deze week vragen om (militaire) steun bij het stoppen van Syrische wapenexporten naar Israëls aartsvijand Libanon. Ook zullen ze ongetwijfeld spreken over de geruchten dat er voor het eerst chemische wapens zijn ingezet in de strijd. De VS en Israël hebben eerder gezegd dat ze zullen moeten ingrijpen als dat gebeurt.

Israëlische maken een portret van Obama met behulp van chocola in het centraal gelegen stadje Givat Shmuel.AP / Ariel SchalitAP / Ariel Schalit

3. Hoe denken de Israëliërs en Palestijnen over Obama’s komst?

Obama hoopt met zijn bezoek vooral de sfeer tussen de VS en Israël te verbeteren. Het liefst zou hij “vermomd met plaksnor” in een café in Tel Aviv om met gewone Israëliërs te kletsen, zei hij in een interview op de Israëlische televisie over zijn bezoek. Dat is hard nodig, want uit een peiling van gisteren blijkt dat slechts 36 procent van de Joodse Israëli’s vindt dat Obama een vriendelijke politiek ten aanzien van Israël voert.

De scepsis in Israël heeft te maken met Obama’s kritiek op het nederzettingenbeleid, maar ook met een breed gedeeld onderbuikgevoel dat de veiligheid van Israël geen topprioriteit is voor Obama. “Ik heb niet het gevoel dat hij iets speciaals heeft gedaan voor Israël”, zei Oshri Biton, een 40-jarige verkoper uit Jeruzalem deze week tegen persbureau AP. “Als president moet hij een vriend van Israël zijn. Maar hij is een vriend die je een klap op je schouder geeft. Hij geeft je geen knuffel.”

Obama hoopt de Israëlische bevolking voor zich in te nemen door niet in het parlement te spreken, zoals Bush in 2009 deed, maar voor een zaal van honderden studenten in Jeruzalem. Hij zal daar naar verwachting, net als vicepresident Biden vorige week tegenover de Amerikaans-joodse lobbygroep AIPAC deed, benadrukken dat geen president zo veel heeft gedaan om Israël te beschermen als Obama. De militaire samenwerking tussen de VS en Israël is groter dan ooit.

En de Palestijnen? Die krijgen slechts een paar uur van Obama’s tijd. AP schrijft dat de Palestijnen gedesillusioneerd zijn over Obama omdat hij na zijn harde taal over het Israëlische nederzettingenbeleid weinig meer gedaan heeft om vrede dichterbij te brengen. Mohammed Albouz, een 55-jarige Palestijnse boer, verwoordt het gevoel onder de Palestijnen als volgt:

“Obama komt voor Israël, niet voor ons. Hij zal komen en gaan zoals zijn voorgangers deden, zonder iets te veranderen.”

Een Palestijnse man loopt in Ramallah voorbij een poster met daarop een grap over het bezoek van Obama.AFP / Musa Al-ShaerAFP / Musa Al-Shaer

4. Wat staat er allemaal op het programma van Obama?

Obama arriveert aan het einde van de ochtend op het vliegveld van Tel Aviv, waar hij zal worden welkom ontvangen door Netanyahu en Peres. In Tel Aviv heeft hij ‘s middags een persoonlijke ontmoeting met Netanyahu, waarna de twee leiders een persconferentie zullen houden en nog samen dineren. Op donderdag begint Obama zijn dag met een bezoek aan het Israel Museum, waar hij de Dode Zeerollen zal bekijken die de historische joodse band met het heilige land bekrachtigen, en ook een expositie over technologie.

Op donderdagmiddag reist Obama naar Ramallah op de Westelijke Jordaanoever, waar hij een ontmoeting zal hebben met Mahmoud Abbas, de president van de Palestijnse Autoriteit. Ook zal Obama in Ramallah met Palestijnse jongeren praten in een cultureel centrum. Daarna vervolgt Obama zijn reis naar Jeruzalem, waar hij zijn belangrijkste toespraak van zijn driedaagse bezoek zal houden. Op vrijdag legt Obama nog een krans bij het graf van Theodor Herzl, de aartsvader van het zionisme. Hij sluit zijn bezoek aan Israël vrijdagochtend af met een bezoek aan holocaustmuseum Yad Vashem.

Hoewel er meer dan voldoende op het programma van Obama staat, is zijn reis naar het Midden-Oosten dus niet omgeven met hooggespannen verwachtingen. Dat betekent echter niet dat de Amerikanen geen rol meer willen spelen in het oplossen van het Israëlisch-Palestijns conflict, schreef NRC Handelsblad gisteren:

Obama neemt de tijd. Als het met de huidige leiders niet lukt, kan hij misschien de jonge Israëlische generatie overtuigen dat een Palestijnse staat ook in hun eigen belang is.