Een man vecht met het grote vergeten

Rhino Season. Regie: Regie: Bahman Ghobadi. Met: Monica Bellucci, Behrouz Vossoughi, Yilmaz Erdogan. In: 6 bioscopen.****

Rhino Season is de eerste film die de Koerdische filmmaker Bahman Ghobadi (Een tijd voor dronken paarden, Half Moon, No One Knows About Persian Cats) na zijn nogal onverwachte vlucht uit Iran in 2009 in vrijheid heeft kunnen maken.

Zijn broer, producent Behrouz Ghobadi, was een van de filmmakers die vorig jaar zonder duidelijke reden werd gearresteerd. En diverse muzikanten uit de undergrounddocumentaire Persian Cats zijn inmiddels naar Europa uitgeweken.

Geen wonder dus dat Rhino Season meer dan ooit over repressie en censuur gaat. Ghobadi liet zich daarvoor inspireren door een waargebeurd verhaal over een Koerdische dichter, een vriend van zijn familie, in de film Sahel Farzan geheten, die tijdens de Iraanse Revolutie van 1979 werd opgepakt, pas na dertig jaar vrijkwam en ontdekte dat zijn familie al die tijd had gedacht dat hij dood was.

In Rhino Season volgen we de oude dichter die na zijn vrijlating in Turkije in ballingschap leeft. Hij is zijn stem kwijt. Ghobadi weeft een herinneringenlandschap vol beroete beelden. Vanaf de eerste scènes, waarin we de oude man door lange gevangenisgangen zijn vrijheid tegemoet zien gaan, hebben ze een nachtmerrieachtige kwaliteit. Sahel dwaalt door zijn nieuwe land, van zijn taal ontdaan. Maar tegelijkertijd spoken flashbacks uit zijn verleden door zijn hoofd: gevangenissen, martelingen, en soms een moment van ver weggestopte tederheid. Ze krijgen nieuwe, en onverwachte betekenissen door de echo van een vrouwenstem die fragmenten uit zijn poëzie reciteert.

Dat is natuurlijk de stem van zijn vrouw, Mina, ingetogen gespeeld door Monica Bellucci, met hoofddoek en ontdaan van alle glamour. De vrouw is ook naar Turkije uitgeweken. Zal hij haar benaderen? Een schim uit het verleden? Wie ben je nog als iedereen denkt dat je dood bent? De manier waarop zij zijn woorden in je gehoor etst, om ze aan de vergetelheid te onttrekken, krijgt aan het einde van de film nog een andere, extra betekenis. Evenals het feit dat Sahel gespeeld wordt door de Iraanse acteur Behrouz Vossoughi, een megaster van de prerevolutionaire cinema die al in de jaren zeventig Iran verliet en sindsdien in de marges van de Amerikaanse filmindustrie probeert te overleven.

Rhino Season is een film tegen de vergetelheid. Een artistiek testimonium van de regisseur die op de rol staat om Kader Abdolahs Het huis van de moskee te verfilmen.

Nu Ghobadi zich niet meer gehinderd voelt door censuur filmt hij opmerkelijk genoeg symbolischer en met meer ellipsen dan ooit tevoren. Nu hij niets meer te verbergen heeft, hoeft hij ook niets meer uit te leggen. Dat maakt dat Rhino Season soms een beetje ouderwets aandoet, alsof hij rechtstreeks uit dat tijdeloze vacuüm van de Europese artfilm komt. Maar Rhino Season doet ook, en niet alleen door zijn onheilszwangere wolkenpartijen en dramatisch widescreen en omdat hij in Istanbul is opgenomen, denken aan het beste werk van een van de belangrijkste vernieuwers van die Europese artfilm van dot moment, namelijk Turk Nuri Bilge Ceylan, die in films als Uzak en Once Upon a Time in Anatolia de erfenis van iemand als Tarkovski tot een nieuwe beeldtaal transformeert.