‘Katja’ maakt Russische cash via Cyprus onzichtbaar

Het grijze circuit van Rusland is niet een malafide hoekje van de economie. Het is er volledig mee vervlochten, met belastingparadijzen als Cyprus als populaire partner voor ‘offshorisatie’.

Illustratie Fokke Gerritsma

In 2012 verdween er 37 miljard euro illegaal uit Rusland. Dat is 2,5 procent van het bruto binnenlands product, evenveel als het federale onderwijsbudget van het hele land. De centrale bank vermoedt dat het gaat om inkomsten uit drugs, steekpenningen, gestolen overheidsbudget en ontdoken belastingen.

De reden is simpel. Doe je in Rusland alles wit, dan kun je nooit verdienen, zeggen veel Russische ondernemers. Doe je zaken via rekeningen en firma’s in belastingparadijzen zoals Cyprus, dan wel. Je betaalt alleen een paar procent commissie aan degene die de papieren verhuizing voor je regelt.

Bijvoorbeeld aan iemand als Katja (niet haar echte naam). Deze zeilliefhebber van 36 jaar, moeder van twee jonge kinderen, afgetrapte Uggs aan haar voeten, zet 400.000 euro om per dag. Aan de geldvlucht van vorig jaar droeg ze 40 miljoen bij. Geen drugsgeld. Gewoon, winst uit verkoop van textiel, computers, telefoons.

Gisteren vertelde ze in deze krant dat ze op dit moment een half miljoen euro van twintig klanten op drie rekeningen in Cyprus heeft staan. Ze wil het geld weghalen en naar haar rekeningen op de Baltische staten overbrengen – als dat nog kan. Ze verwacht dat ze in elk geval 50.000 euro verliest: de 9,9 procent spaarheffing op Cyprus, die zaterdag werd aangekondigd als onderdeel van het reddingsplan voor euroland Cyprus.

Katja leeft van de commissie van haar transacties. Na betaling van haar negen medewerkers, die ze deels nog kent uit een vorig leven waarin ze drumde in een rockbandje, hield ze dit jaar zelf „zeker een miljoen” over. Ze legt in een café in Moskou uit hoe ze werkt, op voorwaarde dat haar echte naam geheim blijft. Haar schema is generiek. „Elke Russische witwasser werkt zoals ik.”

In feite beheert Katja twee reusachtige budgetten: één met contante roebels, en eentje met giraal geld, dat grotendeels bij buitenlandse banken staat. Om te begrijpen wat er met dat girale geld gebeurt, moet je eerst snappen waarom er zoveel vraag is naar contanten in Rusland.

Katja’s cliënten hebben contant geld nodig om envelopjes te vullen voor hun werknemers. Een groot deel van het loon betalen ze namelijk zwart uit, om de sociale premies te drukken. Deze ‘optimalisering’ is op korte termijn ook gunstig voor de werknemer: die betaalt immers loonbelasting (13 procent), en doet dat ook liever over een zo laag mogelijk bedrag. Hierdoor is zijn pensioenopbouw ook minimaal. Maar ja, spaargeld verdwijnt toch, is de ervaring die veel Russen hebben opgedaan in de wilde jaren ’90.

Papieren roebels zijn daarnaast nodig om steekpenningen te betalen. „Stel dat je een huis mag bouwen en je moet de ambtenaar bedanken. Dan moet je contanten hebben”, zegt Katja zonder met haar ogen te knipperen. „Van een bedrag van tien miljoen roebel (250.000 euro) pak ik 4 procent (10.000 euro). De helft daarvan krijgt de bank. En jij krijgt je contanten in een zak. Letterlijk.”

Haar contanten liggen in een bankkluisje in Moskou. „Ongeveer zo groot als” – ze houdt haar handen een halve meter uit elkaar. „Daar past het altijd wel ongeveer in.” Soms levert ze een half miljoen dollar aan roebels af. „Ik ga met dat geld niet in de metro zitten, ik doe het met de auto. Is het echt veel, dan bel ik de bank. Ik geef het adres op en de bank stuurt zijn incassatie, niet een officieel busje waar dat woord opgeschreven staat, maar de zogeheten verborgen incassatie, meestal een gewone auto met bewakers.”

Banken in Moskou, legt Katja uit, hebben een ‘grijze kassa’ om dit soort klussen af te handelen. De bankmedewerker achter de grijze kassa stelt geen vragen en schrijft niks op. Hij pikt van de illegale transactie ook een procentje mee.

Katja geniet bescherming van een groep corrupte agenten en oud-agenten van de politie, de geheime dienst FSB en de militaire inlichtingendienst GROe. Bij problemen kan ze bij hen aankloppen. In ruil daarvoor wast zij hun geld wit. Want ook ‘de organen’ willen geld wegsluizen dat ze verdienen met nevenactiviteiten. Neem het ze eens kwalijk, redeneert Katja. „Een agent van vijftig verdient 1.000 dollar (770 euro) per maand. Daarvan kan hij zijn gezin niet onderhouden.”

De beschermers zijn geen gewapende kleerkasten meer, zoals in de jaren ’90. „Dat gaat tegenwoordig heel geciviliseerd. Hun kinderen gaan naar goede scholen.” Net als die van Katja zelf. Ze verwacht dat door de ontwikkelingen op Cyprus de vraag naar contanten alleen maar zal toenemen.

Tot zover is het allemaal niet al te ingewikkeld. Loon wordt in contanten betaald om premies te ontlopen. Ambtenaren verkopen vergunningen. Banken hebben grijze kassa’s om zwarte contanten uit te keren. Agenten werken mee. Rusland staat niet voor niets op plek 133 van de 176 landen op de ‘corruptie-index’ van Transparency International.

Maar hoe zit het met dat wegsluizen?

Hier komen de buiten-

landse rekeningen in het spel, die een spiegel vormen van de contanten. Want Katja keert geen roebels uit als ze daarvoor geen girale betaling ontvangt. Dat loopt via de beurs.

Katja: „Om het simpel te houden. Een Russische cliënt maakt geld over naar een Russisch bedrijf dat ik beheer. Dat geld is volgens het fictieve contract dat ik opstel bijvoorbeeld bedoeld voor de inkoop van iPhones. Ik koop er geen iPhones maar aandelen van, via een zwarte handelaar bij de bank. Hij verkoopt de aandelen meteen door aan een van mijn bedrijfjes in Cyprus. Vervolgens laat hij dat bedrijfje de aandelen meteen weer op de markt brengen. Het geld uit de verkoop komt binnen op de Cypriotische rekening die daar aan is gekoppeld.”

De aandelen zijn zogeheten blue chips, waardepapieren van stabiele grote bedrijven zoals Gazprom of Sberbank (de nationale spaarbank) Maar dat doet er eigenlijk niet toe. De transactie is één door de Moskouse broker gecontroleerde reeks handelingen. De aandelen zijn hooguit een paar minuten in Katja’s bezit.

Zo kan een klant ook geld laten wegsluizen. Tegen betaling maakt Katja het geld vanaf haar Cypriotische rekening over naar zijn buitenlandse rekening, waarna hij er mee kan doen wat hij wil: nieuwe iPhones kopen. Of wat anders. Vastgoed in Frankrijk of de Verenigde Staten bijvoorbeeld. „In Rusland zou dat niet mogen. Maar in Cyprus mag alles”, zegt Katja. Of mocht. Ze verwacht op dezelfde voet door te kunnen gaan met haar rekeningen in Letland en Litouwen.

Een belastinginspecteur ziet bij de iPhone-verkoper alleen dat er geld voor inkoop van nieuwe iPhones naar een (fictief) Russisch importbedrijf is overgemaakt. Katja kan dat bedrijfje bovendien even makkelijk opheffen als beginnen. Probeer hier als inspectie maar eens de vinger achter te krijgen. Vooral als ‘iedereen’ het doet. „Je hebt een hele brigade nodig, en maanden, zo niet jaren.” De Russische belastingdienst kan de kosten voor zo’n onderzoek alleen terugverdienen door een groot bedrijf te pakken.

Het grijze circuit van Rusland waar Katja een donkergrijs onderdeel van is, is niet een malafide hoekje van de Russische economie. Het is er volledig mee vervlochten. Zo faciliteert de douane tegen een kleine commissie illegale import door eendagsbedrijven. De winkels die Katja helpt belasting te ontduiken, smokkelen op die manier ook weer goederen binnen zonder importheffing te betalen, om die opnieuw te verkopen zonder veel belasting te betalen.

Het naar belastingparadijzen verhuizen van de economie heet in goed Russisch ‘offshorisatie’ (Britse bedrijven begonnen er mee op de Kanaaleilanden, off shore). Naar schatting 95 procent van alle Russische bedrijven wordt gerund via firma’s en rekeningen in het buitenland: onder meer in de Baltische staten, Groot-Brittannië, Nederland (denk aan postbusfirma’s), op de Seychellen, en tot dit weekeinde, op Cyprus.

Katja combineert de twee dingen die nodig zijn om als illegaal wisselkantoor te kunnen fungeren. Ze kent de juiste malafide aandelenhandelaren én ze heeft genoeg kapitaal aan beide kanten van de grens, giraal zowel als contant, om grote transacties te kunnen doen. Haar klanten zijn vooral winkels en importeurs, maar ook oligarchen, of iemand die even ‘stemloos’ 200.000 dollar de grens over wil hebben voor een medische operatie. Een grote klant van Katja is een dochterbedrijf van staatsgasbedrijf Gazprom.

Cliënten vinden haar via via, op basis van vertrouwen. Katja heeft overwogen om zelf een banklicentie te kopen. „Als bank heb je een vestiging waar mensen heen kunnen komen. Dat wekt natuurlijk meer vertrouwen dan een afspraak in een café. Maar het zou me te druk zijn geworden.” Ze wil ook tijd overhouden om haar oudste dochter te helpen bij haar huiswerk.

Bang om gepakt te worden is Katja niet. Ze krijgt bescherming van ‘de organen’, en is bovendien niet te traceren. Alle rekeningen die ze beheert staan op naam van dak- of thuislozen, die tegen betaling hun paspoort afstaan aan een bedrijfje waar Katja valse identiteiten koopt, à 250 euro per stuk. Communicatie met haar eigen mensen verloopt via Skype, op telefoons die geregeld worden vervangen, en via e-mailadressen die zijn aangemaakt op publieke computers in het buitenland.

Officieel bezit Katja alleen het bedrijfje dat buitenlandse bv’s verkoopt: een legale activiteit. Over de winst daarop, circa 5 procent van wat ze verdient, betaalt ze keurig belasting.

Een belangrijk deel van Katja’s eigen winst bevindt zich ook in het buitenland: in vastgoed in Frankrijk en straks ook in New York. In eigen land kocht ze een winterbestendige datsja en een grote auto. „Het is jammer voor Rusland. Maar ik ben de eerste en de laatste niet. Alle normale mensen zijn bovendien al geëmigreerd.”