Hij liet het kabinet wankelen

Jan van Houwelingen was een principiële dwarsligger. De voormalige ARP’er was op defensiegebied het geweten van het CDA.

Jan van Houwelingen in 2001

Wie Jan van Houwelingen zegt, zegt kruisraketten. Zegt ook olieboycot Zuid-Afrika. En ‘loyalisten’. Explosieve onderwerpen die eind jaren zeventig en begin jaren tachtig de nationale politiek beheersten. De gisteren op 73-jarige leeftijd overleden CDA-politicus Jan van Houwelingen, die al enige tijd ziek was, speelde hierin als, binnen zijn eigen partij, dwarsliggend Kamerlid een hoofdrol. Ettelijke keren stemde Van Houwelingen mee met de oppositie waardoor hij het kabinet van CDA en VVD, dat over een minieme meerderheid beschikte, aan het wankelen bracht. Omdat volgens Van Houwelingen de op het geweten gebaseerde overtuiging belangrijker diende te zijn dan de macht.

De loyalisten werden in de nacht van 29 november 1977 na een tien uur durende fractievergadering van het CDA geboren. Het CDA, toen net ontstaan uit de drie christelijke partijen KVP, ARP en CHU, had besloten samen met de VVD te gaan regeren. Zes van de 49 Kamerleden van het CDA, onder wie Jan van Houwelingen, wezen het regeerakkoord af. Zij waren tegen het kabinet, maar zouden het „zo enigszins mogelijk in loyaliteit bejegenen”, zoals het dissidente zestal zei. Waarmee het begrip loyalist een feit was. Alle zes kwamen zij uit de Anti Revolutionaire Partij, de meest principiële van de drie pijlers waarop het CDA rustte.

Dat principiële geluid had Van Houwelingen ook al vertolkt als voorzitter en vicevoorzitter van de Arjos, de jongerenafdeling van de ARP, ten tijde van de eerste fusiebesprekingen tussen de drie partijen. Was er binnen de voorgestelde samenwerking wel voldoende eenheid, wilde de jongeren weten.

In 1973 kwam Van Houwelingen in de Tweede Kamer voor de toen nog apart opererende ARP. Twee maanden later behoorde hij tot de acht mensen in de veertien leden tellende fractie die voor de totstandkoming van het kabinet-Den Uyl stemden. Eind jaren zeventig, in de verlammende discussie over de mogelijke plaatsing van met kernkoppen geladen kruisraketten, was Van Houwelingen een van de meest spraakmakende tegenstanders in het CDA. Des te opvallender was het dan ook dat – toen de kwestie nog volop speelde – uitgerekend Van Houwelingen in 1982 in het eerste kabinet-Lubbers werd herbenoemd tot staatssecretaris van Defensie. Het leidde aanvankelijk tot de nodige spanning met de eveneens uit het CDA afkomstige minister van Buitenlandse Zaken Hans van den Broek, die uitgesproken voorstander van plaatsing was.

Van Houwelingen bleef tot 1989 staatssecretaris van Defensie. De kruisrakettenkwestie speelde toen al lang niet meer. Die was opgelost doordat de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie tot een ontwapeningsakkoord kwamen, waardoor ook Nederland verlost was van een netelige politieke zaak.

In 1989 keerde Van Houwelingen terug naar de Tweede Kamer. Van 1994 tot 2003 was hij burgemeester van Haarlemmermeer.