De rokers en dikkerds zijn weer de klos

Het voorstel om een gezonde levensstijl te belonen, snijdt geen hout. Schrap liever subsidies op ongezond voedsel en belast dikmakers als televisies en suiker, stelt Bart Braun voor.

Mensen die gezond leven, zouden korting moeten krijgen op hun zorgverzekering, stelde de Raad voor Volksgezondheid en Zorg vorige week voor. Hoe stel je dat vast? Met een conditietest bijvoorbeeld, aldus hun rapport.

Dat is een prachtig voorbeeld van newspeak: de totale zorgkosten worden hoger, want conditietestjes zijn niet gratis. De gezonde mensen betalen minder en de ongezonde mensen betalen vervolgens dus meer. Verzekerd zijn voor je gezondheidszorg is in Nederland net zo verplicht als belasting betalen, dus in feite gaat het hier gewoon om een ongezondheidstaks.

Heel nieuw is dat idee niet: in 2010 riep de Nederlandse Public Health Federatie de overheid ook al op om een slechte levensstijl ‘dwingender te benaderen’. Het is een zombie-ideologie die maar niet dood wil blijven. Het is ook nog eens populair: in een enquête van TNS-NIPO eerder deze maand verklaarde meer dan de helft van de ondervraagden dat roken, drinken en veel eten wat hen betreft zou moeten worden bestraft.

Het is interessant om te zien dat zelfs in het stinkend rijke Nederland een belangrijke waarde als solidariteit op de schop gaat zodra de kosten stijgen. Het is ook interessant dat er meteen gewezen wordt naar bezigheden waar een sociaal stigma aan hangt. Roken, drinken en junkfood vinden we ‘slecht’, en mensen die dat doen, moeten bestraft.

Over andere kostenposten hoor je niemand. Motorrijders lopen meer risico op ongelukken dan automobilisten, maar betalen niet meer premie. Jaarlijks lopen 1,4 miljoen Nederlanders sportletsel op dat medische aandacht vereist. Dat kost de samenleving 1,4 miljard per jaar. Toch heeft niemand het over een sportbelasting. Sterker nog: juist blessuregevoelige sporten als hockey, voetbal en marathons krijgen ruime subsidies. Toch best solidair van de niet-sporters, dat ze daar zonder mopperen aan meebetalen.

Dood moet je toch, ooit

Het kan echter nog erger, subsidiegewijs. Via landbouwsubsidies zorgt de (Europese) overheid ervoor dat ongezonde etenswaren als snoep en vierkazenpizza’s kunstmatig goedkoop zijn. Als het de regering menens is met onze volksgezondheid, zou ze kunnen beginnen met het schrappen van die subsidies, en de bijbehorende belastingen. We worden nu vetgemest van ons eigen belastinggeld, en als dat daadwerkelijk lukt, wordt u ‘dwingender tegemoet getreden’, en moet u meer zorgpremie betalen.

Het is bovendien nog maar de vraag wie er nou precies solidair moet zijn met wie. ‘Gezond gedrag heeft een prijs’, schreef het RIVM in haar rapport Zorgkosten van ongezond gedrag (2006). Daarin rekent het overheidsinstituut voor dat ‘bevordering van gezond gedrag op lange termijn tot een stijging van de zorguitgaven leidt.’ Dood moet je namelijk toch, ooit. Wie niet op zijn zestigste doodgaat aan een lifestyle-hartaanval, wordt tachtig en krijgt oudemensenziektes. Die zijn duurder: ‘Bij volledige uitbanning van roken (zullen) de kosten van aan roken gerelateerde ziekten dalen met 8 procent. De kosten van niet-gerelateerde ziekten nemen toe met 16 procent. Voor de totale kosten resulteert dit in een stijging van 12 procent. Bij uitbanning van overgewicht zullen de kosten met 4 procent toenemen.’ Niet alleen is de bijdrage van rokers en dikkerds aan de zorgkosten kleiner dan u misschien dacht, we maken er zelfs een beetje winst op.

Bezuinig op domme clubjes

Maar zelfs als het tegenovergestelde het geval was, bestaat er een veel elegantere aanpak dan een verzekeraar die bijhoudt of u wel op tijd naar bed gaat en of u wel netjes de voorgeschreven twee ons groente per dag eet (doen de meeste Nederlanders niet, volgens het Nationaal Kompas Volksgezondheid. Hoeveel zorgkosten brengt dat met zich mee?). Op tabak en alcohol heffen we accijns. Als de opbrengsten daarvan te laag zijn om de maatschappelijke kosten die het gebruik van die stoffen met zich meebrengt te compenseren dan kun je ook gewoon die accijnzen verhogen. Bij alcohol lijkt het inderdaad zo te zijn dat de accijns niet opweegt tegen al het vandalisme, de vechtpartijen, de kapotgedronken levers en hersenen en de gemiste arbeidsproductiviteit, en de anti-alcohollobby roept dus al jaren dat dat moet veranderen. Toch worden de alcoholproducenten nauwelijks ‘dwingender benaderd’, alleen de burger die vanwege zijn kater zakt voor de conditietest. Ook op ongezonde dikmakers als televisies, benzine, transvet en suiker zit geen zorgkostenheffing. Het geld dat daarmee binnenkomt, kun je gebruiken om gezond gedrag makkelijker en aantrekkelijker te maken. Dat is een veel mooiere manier om de enorme klassenverschillen in gezondheid recht te trekken dan straf. Een slechte gezondheid is al straf genoeg.

Er is nóg een manier om te bezuinigen op de kosten van de zorg. Misschien kunnen we best toe met wat minder clubjes die onethische en domme adviezen geven.