de lezing

Het begon met administratie

20 maart 20:00 uur in GroningenAssyrioloog Theo Krispijn

Is de uitvinding van het schrift ergens uit te verklaren?

„Het lijkt er op dat de nieuwe steentijd het begin inluidt. Mensen bleven op dezelfde plaats wonen en gingen landbouw bedrijven. Dat hield in dat ze graan opsloegen. En dan wilden ze waarschijnlijk hoeveelheden vastleggen. Dat gebeurde met kleiklompjes, die kun je als een soort krediet zien. Wij noemen ze fiches, en ze gaan terug tot 8000 voor Christus.

„Dat was natuurlijk gevoelig voor fraude. In Mesopotamië verzonnen ze een systeem waarbij ze in een holle bol van klei gedaan werden. Toen moeten ze gedacht hebben: als we nou in die klei met een pennetje imiteren wat erin zit, en de bol verzegelen, dan kan er met de fiches in de bol niet geknoeid worden. Of dat fichesysteem naadloos is overgegaan in het vroegste schrift is de vraag. Ze kunnen ook naast elkaar zijn blijven bestaan. Maar het schrift van Mesopotamië sluit wel aan bij de streepjes in die kleibollen.”

In het Griekse alfabet is de A is een omgekeerde stierenkop. En ‘alef’ betekent rund.

Theo Krispijn

Over relatie tussen vorm en klank

Het is wel een abstracte stap.

„Daarvoor zit ook al een echte sprong: dat je die fiches kunt laten staan voor iets anders. De volgende gedachte is geweest dat je een afbeelding van een kruikje voor een kruikje kunt laten staan, enzovoort. In Egypte kun je als toerist nog steeds veel herkennen in de hiërogliefen. Maar daarmee kom je er niet. Want hoe teken je bijvoorbeeld ‘leven’? Zo ontstond de relatie tussen schrift en klank. Het woord voor ‘pijl’ in het Sumerisch klinkt net als het woord voor ‘leven’. Dus gingen ze het teken voor ‘pijl’ gebruiken voor ‘leven’.”

Hoe liggen hiërogliefen aan de basis van ons alfabet?

„Ook de letters van het Griekse alfabet, waarvan ons Romeinse schrift is afgeleid, begonnen met een verband tussen de vorm en de klank. De A is bijvoorbeeld een omgekeerde stierenkop, en ‘alef’ betekende rund.”

Mesopotamië is waar nu Irak en Syrië liggen.

„De oorlogen zijn een ongelooflijke ramp voor het vak. Door plunderingen en roof, maar de bevolking duikt nu ook zelf de grond in. Zouden ze een toevalsvondst doen die alles op zijn kop zet, dan kennen we de context niet.”

Woensdag 20 maart spreekt drs. Theo Krispijn over ‘Van hiëroglief tot drukletter’. 20.00 uur. Academiegebouw, Broerstraat 5 Groningen.