Sinister virus uit Saoedi-Arabië treft mens en dier

geneeskunde Er waart een familielid van het sars-virus rond. Dat doodde vorig jaar de eerste mensen. Nederlandse virologen vonden waar het cellen binnendringt. Wim Köhler

Tien jaar na de sars-epidemie is er een nieuw virus uit de familie van de coronavirussen opgedoken dat mensen ziek maakt. Patiënten worden verkouden, krijgen een ernstige longontsteking. Ruim de helft overlijdt, meestal na nieruitval. Veel mensen heeft het virus nog niet gedood (zie kader ‘15 ziek, 9 dood’), maar er gaat toch een sinistere dreiging van uit. Het nieuwe virus besmet cellen van verschillende diersoorten, maar waar het precies vandaan komt en hoe het zich verspreidt is nog onbekend. Een virus met veel verschillende gastheren is zeldzaam, moeilijk uit te roeien en kan zich in principe makkelijk verspreiden.

Wie wil weten hoe een virus zich verspreidt, of wie wil weten hoe een virus zijn slachtoffers ziek maakt, moet weten hoe het virus cellen van zijn gastheren binnendringt.

Dat binnendringen begint altijd met ‘aanmeren’ aan een eiwit op de buitenzijde van een cel. Dat eiwit is het receptoreiwit van het virus. Eenmaal daaraan gebonden kan het virus de gastheercel binnendringen en zich daar vermenigvuldigen. Waarbij de gastheercel uiteindelijk het loodje legt.

Het receptoreiwit (het heet DPP4) dat het nieuwe coronavirus gebruikt is gevonden door virologen uit Utrecht en Rotterdam. Ze publiceerden er donderdag over in Nature. Nature vond het onderzoek belangrijk genoeg om er het coverartikel van te maken. De redactie vroeg collega-virologen om een commentaar. En de wekelijkse Nature-nieuwsrubriek opende met de receptorvondst.

“De receptor maakt bijvoorbeeld duidelijk waardoor dit coronavirus de unieke eigenschap heeft om verschillende diersoorten te kunnen infecteren. DPP4, het receptoreiwit voor het virus, komt in veel diersoorten voor en het is tijdens de evolutie erg constant van samenstelling gebleven. We moeten het nog bewijzen, maar aan de hand van de receptor kun je een educated guess maken welke zoogdieren dit virus nog meer kan infecteren.” Dat zegt Berend Jan Bosch, viroloog bij de faculteit diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht binnen de groep van Peter Rottier. Die groep onderzoekt coronavirussen bij dieren. Het nieuwe coronavirus is pas het zesde dat mensen infecteert. Andere zoogdieren hebben er meer last van. Dit nieuwe menselijke virus stamt waarschijnlijk af van een coronavirus uit vleermuizen – net als het sarsvirus. Rottier: “Er zijn meer dan zestig coronavirussen uit vleermuizen bekend.” Bosch en Rottier hadden in september het moleculaire gereedschap klaar om de receptor van een coronavirus op te sporen waardoor twee procent van de Nederlandse katten sterft – aan een buikvliesontsteking.

Toen meldde Bart Haagmans, viroloog aan het Rotterdamse Erasmus MC, zich met het nieuwe virus waar mensen aan doodgaan. Bosch: “Dat was heel urgent. We hebben de zaak omgegooid en hadden de receptor binnen een paar weken te pakken.” (zie graphic) Haagmans: “Dat is het mooie aan onderzoek, dat het soms van een leien dakje gaat. Daarna hebben we nog veel vervolgonderzoek gedaan en veel celtypen getest.”

Het virus behoort tot de familie van de coronavirussen. Die familie kreeg in 2003 wereldfaam met de sars-epidemie. Vooral door één superbesmettelijke Chinese patiënt in een hotel in Hongkong werden in korte tijd wereldwijd ruim 8.000 mensen ziek, waarvan er bijna 800 overleden. Het sarsvirus kwam uit China, maar lang bleef onduidelijk hoe de epidemie daar verliep. China stond geen onderzoek toe.

De geschiedenis herhaalt zich. Het nieuwe coronavirus doodde in de late lente van 2012 een patiënt in een ziekenhuis in Saoedi-Arabië. Viroloog Ali Zaki stuurde een virusmonster naar Rotterdam, omdat hij dacht dat het ging om een virus waar Rotterdamse virologen net een nieuwe test voor hadden gemaakt. Viroloog Ron Fouchier identificeerde het echter als een nieuw coronavirus.

Fouchiers collega Haagmans: “Wij wilden het humaan coronavirus Saoedi-Arabië noemen – hCoV-SA. Maar de Saoedische overheid verzette zich. Nu heet het hCoV-EMC, naar het Erasmus MC. We willen weten hoe lang dit virus al mensen besmet, of het recent de overstap naar mensen heeft gemaakt en hoe het verandert. Het is verontrustend dat daar ter plekke nog geen onderzoek naar wordt gedaan.” Bij iedere nieuwe patiënt – afgelopen week twee – meldt de Wereldgezondheidsorganisatie de situatie ‘nauwgezet te volgen’.