Met schrik zie je: dat ben ik!

Neurologie

Als de samenhang van informatie in het brein verdwijnt, kan je ineens een dubbelganger zien. Dit soort ervaringen zijn het topje van een ijsberg.

Beginnende uittreding. Foto ANP

Het begint met misselijkheid. Dan voelt het alsof haar lichaam in brand staat. Ze krijgt geen adem meer, alsof iemand haar probeert te wurgen. En dan komt het vreemdste: alsof een doorzichtig lichaam haar lichaam verlaat. En ze voelt: dit is mijn ziel. Boven zich ziet ze een wit transparant lichaam dat precies op haar lijkt: háár gezicht en háár bovenlichaam. Een gevoel van opgewondenheid domineert. Daarna keert het witte lichaam weer terug in het hare.

De epilepsieaanval van het vijftienjarige meisje is over. In het medisch jargon heet dit een heautoscopische ervaring. Dat wordt ook wel een Doppelgänger-sensatie genoemd, waarbij je jezelf ziet èn er sterke emotionele verwarring bestaat. En onzekerheid over welke van de twee nu het echte lichaam is. Dit type ervaring houdt het midden tussen enerzijds de ‘klassieke’ uittredingservaring, waarbij het lichaamsbewustzijn ook in de war is en je boven je eigen lichaam lijkt te zweven (out-of-body experience, OBE), en anderzijds de ‘gewone’ autoscopische hallucinatie waarbij je ook jezelf ergens anders ziet, maar wel stevig en stabiel in je eigen lichaam blijft.

“Dit meisje is de enige waarbij we dit type uittredingservaring live in haar brein konden volgen”, vertelt de Zwitserse neuroloog Lukas Heydrich, van de École Polytechnique Fédérale de Lausanne door de telefoon. Om haar ongeneeslijke epilepsieaanvallen te onderzoeken was een elektrode in haar brein geplaatst, precies in de ‘linker insula’, een hersendeel dat tussen drie grote hersenkwabben ligt, in de linkerhersenhelft – aan de zijkant van het hoofd, een stukje boven het oor. Mede dankzij dit meisje ontdekte Heydrich – met zijn collega Olaf Blanke – dat de drie verschillende soorten uittredingservaringen samenhangen met storingen in drie verschillende hersengebieden (Brain, maart). Heydrich: “We hadden niet verwacht dat we zulke duidelijke verschillen zouden vinden, want de ervaringen lijken wel op elkaar.”

Maar al deze verschillende plekken hebben ook wel iets belangrijks gemeen, legt Heydrich onmiddellijk uit. “Het zijn wat wij noemen ‘multimodale verwerkingscentra’: daarin verwerkt het brein de input van verschillende zintuiglijke systemen tot één geheel. Als daarin iets misgaat, moet het brein gaan compenseren. Als het evenwichtsorgaan zegt dat je beweegt en je innerlijke lokalisatiesysteem zegt dat je in die andere hoek van de kamer staat, maar je ogen vertellen wéér iets heel anders, wat doe je dan? Dan gaat het brein het probleem oplossen. En de oplossing kan dan zijn dat je besluit: dan zweef ik zeker boven mezelf.”

Deze ervaringen zijn de extreme gevallen, benadrukt Heydrich. Maar tegen het principe kan je wel iedere dag aanlopen. “Je kan het al hebben als je gaat lezen in een auto die door haarspeldbochten rijdt. Die wagenmisselijkheid is ook het gevolg van de mismatch van de input tussen verschillende ervaringssystemen: het voorbijschietende landschap, de beweging van de auto, de rust van het boek, enzovoorts. Of je zit in een trein en op het station rijdt de trein naast je weg. Dàt vreemde gevoel, dat je eigen trein wegrijdt: dat is ook een oplossing van het brein voor de ervaringen die het heeft. Het ziet die beweging en zijn oplossing is: we rijden zelf weg. De dubbelganger-ervaringen en de OBE zijn echt het topje van de ijsberg. Er is een enorm scala van aanpassingen die het brein pleegt. En je merkt ze alleen als ze niet kloppen. Het gevoel diep te vallen vlak voor je inslaapt.Het gevoel dat je hebt als je op een roltrap stapt die niet blijkt te werken.”

De Doppelgänger-sensatie is de ingewikkeldste ervaring om te begrijpen, zegt Heydrich. “De andere twee noem ik wel eens koude hallucinaties, want er komt maar weinig negatieve emotie bij te pas; die mensen voelen zich vaak heel vredig. En de lokalisatie van het zelf is er ook duidelijk: bij de autoscopie gewoon in het eigen lichaam, bij de OBE juist in het andere lichaam. Maar de Doppelgänger-sensatie, de heautoscopie, is heftig en verwarrend, ook omdat mensen soms niet eens meer weten in welk lichaam ze eigenlijk zitten. Een van de patiënten sprong zelfs uit het raam tijdens die ervaring.” Dit soort ervaringen kunnen Heydrich en Blanke nog steeds niet kunstmatig opwekken.

Meditatietechnieken

De OBE wel. De twee Zwitsers slaagden er onlangs (met anderen) in om met magnetische stimulatie van bepaalde hersendelen een OBE op te wekken bij gezonde proefpersonen (Neuron, april 2011). “Er zijn ook mensen die deze ervaring naar believen kunnen opwekken, met meditatietechnieken”, vertelt Heydrich vanuit Lausanne, nadat hij even het gesprek onderbrak om zijn kat binnen te laten.

Uit dat magnetische-OBE-opwekexperiment en uit analyse van patiënten met hersenbeschadiging bleek toen dat de OBE vooral voortkomt uit slecht functioneren van een hersenwinding vlakbij de insula, maar dan in de rechter hersenhelft.

En in het nu net gepubliceerde onderzoek in Brain blijkt dat de andere ervaring, de autoscopie, het ‘simpele’ zien van een dubbelganger, samenhangt met schade op wéér een andere plaats, wel aan de rechterkant maar verderop in het brein, in het achterhoofd, waar ook alle visuele verwerking plaatsvindt. “Het is in feite een echte visuele hallucinatie, zonder de verstoring van het lichaamsgevoel van die andere twee ervaringen.” De snelle wisseling van het perspectief tijdens de Doppelgänger-ervaring heeft waarschijnlijk iets te maken met de informatie uit het eigen lichaam. Heydrich: “Misschien kunnen we het opwekken bij proefpersonen door te gaan spelen met ervaring van de eigen hartslag en zo.”

En, vervolgt hij: “Je moet niet denken dat het altijd gaat om precies deze hersendelen. Wij hebben nu de plekken van maximale overlap in kaart gebracht. Maar niet iedereen met deze schade heeft ook precies deze ervaringen. Deze ervaringen hebben ook te maken met allerlei onbekende verstoringen in neurotransmitters. En sterker nog: je hebt helemaal geen hersenschade nodig om deze ervaringen te krijgen. Vijf procent van de mensen krijgt ooit een OBE, op momenten van extreme uitputting of stress, of juist bij ongewone ontspanning, door het slikken van drugs. Of door de anesthesie tijdens een operatie.”

De heautoscopie onderscheidt zich vooral in de emotionele heftigheid (zie kader hiernaast). De OBE wordt vaak gezien als bewijs voor het bestaan van de ziel, maar de heautoscopie leidde vooral tot het literaire thema van de angstaanjagende Döppelganger. Heydrich: “Toen we alle hersenbeschadigingen bij dit soort ervaringen gingen analyseren bleek dat het meest gemeenschappelijke gebied, de linker insula, een gebied is met sterke zenuwverbindingen met emotionele hersendelen. Dan zijn die sterke emoties natuurlijk goed te begrijpen. Die worden dan betrokken bij de desorganisatie van het zelfwaarnemingssysteem.”