Zimbabwe wil rust maar moet kiezen

Een nieuwe grondwet moet Zimbabwe politieke stabiliteit brengen. Maar de Zimbabweanen die morgen mogen stemmen, zijn er niet gerust op.

De pesticide die ze in zijn keel goten, kan hij nog proeven. Ook de harde stemmen die riepen dat ze hem zouden afmaken als een hond echoën nog na. Hilton Chironga (43) zit op een steen naast zijn huis, omringd door maïs- en tabaksvelden. Hij verhaalt hoe meer dan honderd aanhangers van de regeringspartij ZANU-PF zijn huis omsingelden en zijn broer doodschoten. Zelf werd hij geraakt in zijn arm en been.

Dat was bij de laatste keer dat Zimbabwe stemde, in de verkiezingen van 2008. Morgen gaat Chironga weer stemmen. Zimbabwe houdt een referendum over een grondwet, die het vastgelopen land op gang moet krijgen en deze zomer nieuwe verkiezingen mogelijk moet maken.

In de vijf jaar na de aanval zijn de schotwonden van Chironga veranderd in lelijke littekens. Zijn familie werd aangevallen omdat zijn broer een lokale politicus was van de MDC (Movement for Democratic Change). In 2008 nam de partij van oud-vakbondsleider Morgan Tsvangirai het op tegen de ZANU- PF van president Robert Mugabe. De eerste verkiezingsronde leverde geen duidelijke winnaar op, maar wel beschuldigingen van fraude aan het adres van de ZANU-PF. Na een golf van geweld tegen haar aanhangers gooide de MDC de handdoek in de ring voordat het tot stemmen in de tweede ronde kwam.

Sindsdien proberen de aartsrivalen Mugabe en Tsvangirai samen te regeren. De oppositieleider Tsvangirai werd gedwongen premier, maar van harmonie was geen sprake. Vijf jaar bevochten ze elkaar dag na dag. Uiteindelijk werden ze het eens over een grondwet. In het referendum kunnen de Zimbabweanen nu zeggen of ze deze tussenstap naar nieuwe verkiezingen durven te zetten.

Chironga kruist morgen ‘ja’ aan. De littekens hebben hem tot een nog fellere MDC-aanhanger gemaakt. En de MDC wil dat de grondwet geaccepteerd wordt. Waarom begrijpt Chironga niet helemaal: de MDC had voor een betere grondwet moeten vechten, vindt hij. Er is een uitgebreide lijst met mensenrechten in de grondwet opgenomen, maar de president houdt nog steeds veel macht. Hij volgt maar trouw zijn partij.

De MDC heeft een reden om de grondwet aan te prijzen, ook al heeft de partij veel compromissen moeten sluiten: zij wil vooral nieuwe verkiezingen. Daarvoor is de grondwet nodig, en het referendum is een noodzakelijke stap om die te krijgen.

Overtuigend is dat niet voor David Cidende (27), afgestudeerd in Engels en communicatie maar zoals veel goed opgeleide Zimbabweanen werkloos. Hij slentert langs de weg in hoofdstad Harare. In zijn hand heeft hij pamfletten met ‘Vote NO’. Cidende is een opvallende verschijning in een stad waar verder niets duidt op het naderende referendum. Er zijn geen posters of billboards, veel Zimbabweanen weten niet eens waar ze kunnen stemmen. Geldgebrek, zeggen politici. Onwil, denken critici. Ze menen dat de regering het document erdoor wil drukken.

Daarom is Cidende samen met enkele andere vrijwilligers op een missie. Ze plakken een poster op een boom met de leus ‘Heb je nog steeds honger? Zorg voor echte verandering’. Hij somt op wat er mis is met de grondwet. De president mag de leiding van politie, leger en geheime dienst aanwijzen en hij heeft het laatste woord bij de aanstelling van rechters. Een president mag twee termijnen van vijf jaar blijven zitten maar dat gaat pas bij de nieuwe grondwet in. Dat kan nog tien jaar Mugabe betekenen, tot hij 99 jaar is. Cidende wil af van Mugabe.

Bij de verkiezingen vijf jaar geleden knoopte Cidende nog een rood met witte bandana om zijn hoofd, de kleuren van de MDC. Hij dacht dat Zimbabwe met de MDC de overstap van dictatuur naar democratie kon maken. Daar denkt hij inmiddels anders over. „Vies is de MDC nu”, zegt hij fel. „Net zo vies als de ZANU-PF.”

Hij wijst naar de Landrovers en BMW’s bij het witte parlementsgebouw. Ze zijn niet alleen van leden van de ZANU-PF maar ook van MDC’ers. Er zijn bewijzen van corruptie in lagere geledingen van de MDC. Tsvangirais imago is beschadigd door rommelige liefdesaffaires die breed worden uitgemeten in de pers. „Hij zit gezellig koffie te drinken met Mugabe”, concludeert Cidende.

Toch denken veel analisten nog steeds dat de MDC de meeste steun heeft. Maar de partij moet zich wel sterker profileren, zegt Pedzisai Ruhanya van het Zimbabwe Democracy Institute. „De MDC is altijd vooral de anti-Mugabe geweest. Nu ze deel uitmaakt van de regering verwachten kiezers een eigen programma.”

Zo’n duidelijk programma heeft de ZANU-PF wel, vindt Tafadzwa Musarara (39). Op de muur achter zijn bureau hangt een staatsieportret van Mugabe. Op de zijspiegel van een bedrijfsauto bij zijn meelfabriek heeft hij een sticker geplakt met de handtekening van de president. Musarara is gecharmeerd van Mugabes economische program: Zimbabweanen krijgen voorrang boven buitenlanders.

Het is zijn oude wapen. In 1980, toen Mugabe aan de macht kwam nadat het land onafhankelijk werd van de Britten, sprak de ZANU-PF over landhervormingen en het inheems maken van bedrijven, aangeduid als indiginisation. Vanaf 2000 werden boerderijen van blanke boeren met geweld overgenomen. Van dat beleid profiteerden hooggeplaatste ZANU-PF leden, maar de rest van het land stortte in een economische crisis met hyperinflatie en hoge werkloosheid.

De afgelopen jaren verlegde Mugabe de bakens naar het bedrijfsleven. Bedrijven met meer dan een half miljoen dollar aan activa moeten voor 51 procent in handen komen van Zimbabweanen. „Zo kan het koloniale verleden worden rechtgetrokken”, zegt ondernemer Musarara. „Als Europa en de VS het niet zien zitten, doen we wel zaken met China.”

Het beleid is nu ook vervat in de grondwet. Zo blijft de elite tevreden. Maar enkel leunen op deze groep, is voor de ZANU-PF in nieuwe verkiezingen waarschijnlijk onvoldoende. Net zoals Mugabe steeds minder kan rekenen op steun wegens zijn rol als bevrijder van het blanke juk. „Jongeren zijn niet meer geïnteresseerd in vrijheidsstrijd”, zegt Tawanda Chimhini (33) van Election Resource Centre, een organisatie die de jeugd naar de stembus wil krijgen. „Jongeren herinneren zich alleen de jaren van hyperinflatie en ze ondervinden dat ze geen banen kunnen krijgen.”

Volgens Chimhini heerst er vooral bij de grote groep die voor het eerst mag stemmen politieke apathie. Dat algemeen wordt verwacht dat de partijen na de verkiezingen in de zomer de grondwet wel weer herschrijven en Mugabe hoe dan ook lak heeft aan wetten en regels, maakt zijn werk nog moeilijker. Toch kan de jonge generatie straks de doorslag geven, als ze gaat stemmen. De ZANU-PF beseft dat ook. De partij heeft een spotje gelanceerd waarin de 89-jarige Mugabe danst met tieners op een hiphop-muziekje.

Maar wellicht is een andere factor van nog groter belang: de angst nieuw politiek geweld in Zimbabwe. Rashid Mahiya werkt voor Heal Zimbabwe, een organisatie die slachtoffers van politiek geweld bijstaat. „De ZANU-PF heeft nog steeds de macht over het leger en de politie. Bovendien zijn de jeugdmilities zo weer op te trommelen”, zegt hij.

De daders van het geweld in het verleden, met naar schatting driehonderd doden en duizenden gewonden, zijn nooit veroordeeld. Straffeloosheid kan leiden tot wetteloosheid, zegt Mahiya. Openlijk geweld is niet direct nodig. „Enige intimidatie hier en daar kan al voldoende zijn.”

De intimidatie is deels al weer gaande. Een aantal maatschappelijke organisaties die opkomen voor mensenrechten en eerlijke verkiezingen, heeft de afgelopen maand bezoek gehad van de politie. En zelfs een bijeenkomst van Tsvangirai werd verboden. „Een vos verliest zijn streken niet”, twitterde Tsvangirai over Mugabe. MCD-aanhanger Chironga laat zich niet afschrikken. Hij loopt naar het graf van zijn broer die ze voor zijn ogen executeerden. „Als je bijna dood bent geweest, ben je niet bang meer om te sterven. Liever dood dan nogmaals Mugabe.”