Paus van de armen en baas van een hele rijke multinational

In de loop der eeuwen heeft de kerk veel rijkdom vergaard Hoeveel, dat weet niemand Maar alleen al in de VS gaf de katholieke kerk in 2010 170 miljard dollar uit aan gezondheidszorg en universiteiten

Verslaggevers

„Verkoop alles wat je bezit, geef de opbrengst aan de armen en volg mij’’, zegt Jezus tegen de rijke jongen in de Bijbel. Tijdens zijn eerste toespraak als paus leek Franciscus de daad bij het woord te willen voegen: hij verscheen op het balkon zonder rode schoudermantel, maar gewoon in het wit. Geen kerkelijke bling bling, maar soberheid. De keuze voor de naam Franciscus, de heilige die in armoede onder de armen wilde leven, maakte het plaatje compleet. Hier stond de paus van de armen.

Maar hier stond ook de nieuwe leider van wat waarschijnlijk de rijkste multinational ter wereld is: de katholieke kerk. Waarschijnlijk, want niemand weet hoe rijk die kerk precies is. Sterker nog: het schatten van die welvaart lijkt onbegonnen werk. „De kerk is op veel terreinen, vooral geloofszaken, zeer gecentraliseerd”, zegt historicus John Pollard van de Universiteit van Cambridge. „Maar op financieel gebied is zij dat niet.”

In het beste geval kun je iets zeggen over de rijkdom van de kerk in een bepaald land of over de assets van alleen het Vaticaan. Maar zelfs dat is een hachelijke onderneming: de kerk bezit veel onverhandelbare zaken: je kunt aan de fresco’s in de Sixtijnse Kapel, of aan de kapel zelf, geen prijskaartje hangen. Daar komt nog bij dat de kerk zelf niet bepaald openhartig is over financiële aangelegenheden. Jaarverslagen van bisdommen en stichtingen zijn vaak niet erg gedetailleerd en veel geldstromen zijn niet of moeilijk te traceren. De kerk is ook niet overal puissant rijk. Uit het westen stroomt vermoedelijk meer geld naar de kerk in Afrika, Azië en Zuid-Amerika dan andersom.

Maar twee recente schattingen onthullen wel iets van de omvang van de schatkist.

Eén: de Verenigde Staten. De katholieke kerk in de VS is de grootste betaler aan de Heilige Stoel. Ook de Amerikaanse kerk brengt geen gedetailleerde jaarverslagen uit. Maar het feit dat ze 3 miljard dollar aan schadevergoedingen aan misbruikslachtoffers betaalt, laat iets zien van haar financiële slagkracht.

630 ziekenhuizen in de VS

In de VS bezit de katholieke kerk onder meer 6.800 scholen, 630 ziekenhuizen en 244 colleges en universiteiten, en heeft het meer dan één miljoen mensen in dienst, telde The Economist. Het tijdschrift publiceerde vorig jaar een onderbouwde schatting van de balans van de Amerikaanse kerk – of preciezer: alle instituten die opereren onder die vlag. Geschatte uitgaven in 2010: 170 miljard dollar (ruim 131 miljard euro), voornamelijk aan gezondheidszorg en universiteiten. Ter vergelijking: Unilever draaide in 2010 een omzet van 44,3 miljard euro. Volgens The Economist is de Amerikaanse kerk goed voor 60 procent van de totale rijkdom van de wereldwijde katholieke kerk.

En twee: de katholieke kerk in Duitsland, net als in de VS zeer welvarend.

In Duitsland deed politicoloog en journalist Carsten Frerk een serieuze poging om de omvang van de rijkdom vast te stellen. De kerk heeft zoveel geld, zegt hij aan de telefoon, „want ze ziet het als haar morele taak om geld te verdienen”. Jarenlang onderzocht hij de Duitse bisdommen en parochies en hun bankrekeningen en schreef er het Violettbuch Kirchenfinanzen over. Hij schat dat de Duitse katholieke kerk, verdeeld over 27 bisdommen, zeker 75 miljard euro aan beschikbaar geld op bankrekeningen en in investeringen bezit – in zaken als vastgoed, mediabedrijven, brouwerijen, wijngaarden en aandelen. Daar komt nog eens ruim 100 miljard euro aan grond en vastgoed bij.

De hamvraag is: waar komt al die rijkdom vandaan?

Gulle gelovigen, klinkt al snel het antwoord. Zeker. De kudde is al millennia gewend om aan de kerk te doneren. Maar de kerk is niet gebouwd op de collectezak.

In de Middeleeuwen was de kerk veel rijker dan nu, weet historicus Pollard, simpelweg omdat de kerk een dominante publieke functie vervulde en sterk overlapte met de staat. Via erfenissen en schenkingen werden uitgestrekte landerijen verworven. En dat telde op: was het land eenmaal in handen van de kerk, dan bleef het daar. In de veertiende en vijftiende eeuw, zegt onderzoeker Frerk, was de helft van de grond in Europa in het bezit van de katholieke kerk.

Een smak geld in 1929

En dan het Vaticaan – nog geen halve vierkante kilometer in Rome. De huidige welvaart daarvan is voor een belangrijk deel gebaseerd op de flinke smak geld die het in 1929 kreeg van de Italiaanse staat. Dat was ter compensatie van het uitgestrekte gebied dat het in de negentiende eeuw was kwijtgeraakt aan de Italiaanse eenwording. Deze zogenoemde Kerkelijke Staat was een belangrijke bron van belastinginkomsten geweest. In ruil voor wat tegenwoordig volgens Pollard ongeveer 91 miljoen dollar zou zijn, erkende het Vaticaan de Italiaanse staat, waar de fascistische leider Mussolini toen aan het roer stond.

Volgens Pollard luidde deze meevaller een periode van financiële bloei in, terwijl de rest van de wereld juist kampte met economische crisis. Het Vaticaan spreidde de vleugels, met diplomatieke missies, de ontwikkeling van toerisme, maar vooral: met grootschalige investeringen in vastgoed in onder meer Groot-Brittannië, Zwitserland en Frankrijk.

Daar worden tot op heden de vruchten van geplukt. Volgens een vorig jaar verschenen rapport van de Raad van Europa beheert een door geheimzinnigheid omgeven speciaal vastgoedfonds binnen het Vaticaan 680 miljoen euro aan vermogen. The Guardian onthulde onlangs dat verschillende gezichtsbepalende gebouwen in Londen, waaronder het pand met juwelier Bulgari in New Bond Street, eigendom zijn van het Vaticaan.

En nu zijn nog veel meer innovatieve geldstromen die richting de kerkkassen van allerlei landen vloeien. In Duitsland profiteert de kerk van het systeem van kerkbelastingen die de staat voor de kerk int. Die leveren jaarlijks zo’n 5 miljard euro op. Vaticaanstad wordt rijk van toeristen. Naast de giften van gelovigen zijn er legaten en donaties van de elite. Wie lid wordt van The Papal Foundation in de VS, bijvoorbeeld, belooft minstens 1 miljoen dollar te doneren.

Wat de kerk ook veel geld oplevert is rente op spaargeld, winst uit grondverkoop en pacht, en investeringen in allerhande bedrijven en fondsen. In welke bedrijven en fondsen? Dat weten we niet, zegt Carsten Frerk. Hoeveel geld? Weten we ook niet, want de Duitse fiscus mag niet in de boeken kijken. Gek, vindt hij, want de staat subsidieert wel katholiek onderwijs, katholiek ontwikkelingswerk en katholiek welzijnswerk.

Weinig bisschoppen staan te popelen om openheid van zaken te geven, denkt Frerk, bang als ze zijn dat de gelovigen hun hand op de knip houden. En bang dat de overheid subsidies intrekt.

Geslotenheid loont dus. Maar het werkt ook fraude en witwaspraktijken in de hand. In de aanloop naar de jongste pausverkiezing lijkt dit een belangrijk gespreksonderwerp onder de kardinalen te zijn geweest. En ook de nieuwe paus, Franciscus, lijkt wel bereid om iets te doen aan de schimmigheid waarmee de financiën van het Vaticaan zijn omgeven. Mocht hij antwoorden zoeken, ze staan in de Bijbel.