Ithaka is al lang verdwenen

Aardbevingen hebben

het gebied rond Ithaka ingrijpend veranderd. Odysseus’ paleis zal

niet meer teruggevonden worden. Of toch wel?

Amsterdam. - Zoeken naar het paleis van de Griekse held Odysseus met Homerus in de hand heeft geen zin meer, zegt Gert-Jan van Wijngaarden, archeoloog aan de universiteit van Amsterdam. „Zelfs als Homerus een reële wereld uit de tijd rond 1200 voor Christus heeft beschreven dan zag die er anders uit dan nu. Sterke bewegingen van de aardkorst hebben de omgeving van het moderne Ithaka en de andere eilanden in de Ionische Zee die de afgelopen jaren als Odysseus’ thuishaven zijn genoemd sterk veranderd. ”

Sinds de negentiende eeuw hebben archeologen en amateurs de Ilias en de Odyssee, de twee epische gedichten van Homerus, als reisgids gebruikt. Heinrich Schliemann vond zo in 1873 in Turkije de plek waar waarschijnlijk het mythische Troje heeft gestaan. „Maar al die tijd is het nog niemand gelukt om het Homerische Ithaka, van koning Odysseus, te vinden”, stelt Van Wijngaarden.

Van Wijngaarden baseert zijn stellingname op geologisch onderzoek dat hij afgelopen zomer heeft laten uitvoeren op het ten zuiden van Ithaka gelegen Zakynthos. „Daaruit blijkt dat er in het zuidoosten van Zakynthos, waar nu een schiereiland is, drieduizend jaar geleden nog een tweede, apart eiland was. Gezien de vele breuklijnen en de vele zware aardbevingen die in het gebied hebben plaatsgevonden is het aannemelijk dat ook de geografie van de andere eilanden in de buurt er vroeger heel anders uitzag.”

Hij laat op een kaartje zien waar in de Ionische Zee het Homerische Ithaka ontdekt zou zijn. „Als je naar die meer dan vijftien ontdekkers kijkt dan valt op dat archeologen op een gegeven ogenblik de zoektocht hebben opgegeven. De laatste jaren hebben alleen amateurs er serieus onderzoek naar gedaan.”

Zelf rolde Van Wijngaarden toevallig in de Ithaka-discussie. Sinds 2005 doet hij archeologisch onderzoek op Zakynthos. „Homerus noemt het als een van de eilanden in de buurt van Ithaka, maar verder heeft het in de Ithaka-discussie nooit een rol gespeeld. Het was in de Oudheid een belangrijk eiland, later was het een kolonie van de Venetianen. Met zo’n verleden waren er verrassend weinig archeologische vondsten gedaan. Wij onderzoeken hoe dat kan.”

Het eiland ligt in een tektonisch dynamisch gebied. Van Wijngaarden: „Er zijn veel zware aardbevingen geweest, de laatste in 1953.” Geologisch onderzoek door de universiteit van Patras en de hogeschool van Mesolongji heeft nu duidelijk gemaakt dat Zakynthos vroeger kleiner was en dat er in het zuidoosten nog een apart eiland lag. „Koolstofdateringen van schelpen in boormonsters tonen aan dat er 6000 voor Christus nog open zee was. Tussen 6000 en 1000 voor Christus was er een lagune met zout water. Daarna ontstond er een moerassig gebied en zijn de twee delen aan elkaar gegroeid.”

Deze conclusie biedt Van Wijngaarden zowaar de mogelijkheid om nu Zakynthos naar voren te schuiven als het eiland van Odysseus. Wantafgelopen zomer heeft Van Wijngaarden ten westen van het schiereiland, dat dus vroeger een apart eiland was, stevige muurresten en fragmenten van luxe drinkaardewerk uit de Myceense tijd gevonden. In zijn opgravingsrapport gaat hij niet verder dan te zeggen dat muur en aardewerk stammen uit ‘LH IIIA-IIIC’. Dat is de goede traditionele datering: ca. 1400-1150 voor Christus. „De lokale bevolking heeft me al gevraagd of dit het paleis van Odysseus is.”