God is ook een Argentijn

De benoeming van paus Franciscus is in veel opzichten een mijlpaal voor Zuid-Amerika. Caroline Barros spreekt van een ‘herschikking’ op het continent. Hij kan geliefder dan Chávez worden.

De eerste jezuïtische, Latijns-Amerikaanse en Argentijnse paus in de geschiedenis. Dat klinkt net als ‘God is ook Argentijn’, een geliefd gezegde dat zoveel troost en hoop in sombere tijden biedt. En net klinkt, niet te vergeten, als ‘de hand van God’. Maar los van de lokale trots dat de nieuwe paus Franciscus uit Buenos Aires afkomstig is, betekent het feit dat de schoenen van de visser nu door een Zuid-Amerikaan worden gedragen een nieuwe fase voor de katholieke kerk én een herschikking binnen de wereld van dit gebied, waar meer dan 40 procent van alle katholieken woont.

Jorge Mario Bergoglio is de eerste Latijns-Amerikaanse paus, ruim 520 jaar nadat het Amerikaanse continent voor het eerst werd geëvangeliseerd. Hij onderscheidt zich ook als jezuïet van het Amerikaanse continent, waar zijn orde in 1767 bij koninklijk besluit uit alle Spaanse kroonlanden werd verbannen. Hier wordt de geschiedenis herschreven.

Maar ook in de politieke en geestelijke wereld vindt – hopelijk – een herschikking plaats. Want paus Franciscus zal in zijn eigen Latijns-Amerika ongetwijfeld het een en ander in beweging brengen.

Een vluchtige blik op de kaart volstaat om te laten zien dat de (meestal katholieke) Latino’s de grootste minderheid en een electoraal beslissende factor in de Verenigde Staten zijn; dat in Cuba het hoognodige en moeizame proces om het eiland open te stellen met steun en inzet van de kerk wordt bevorderd; dat in Midden-Amerika de katholieke kerk de strijd aanbindt tegen de sociale verwoestingen van de groeiende drugshandel; dat in diezelfde regio de kerk het meest betrokken is bij sociaal beleid dat wordt gekleurd door de politieke ideologie die op de bevrijdingstheologie uit de jaren zeventig volgde.

Een verdere blik op de kaart volstaat om op te merken dat de katholieke kerk in Brazilië moet concurreren met een andere opmars: die van evangelische sekten onder de gewone bevolking en, de laatste jaren, in de wereld van media en politiek.

En dat is nog niet alles. Aan de kenschets van een continent dat ’s werelds belangrijkste coca- en marihuanaproducenten huisvest, moet nog een ander beeld worden toegevoegd: dat van Latijns-Amerika als continent met de sterkste sociale stijging in de laatste tien jaar. In Brazilië alleen al zijn zo’n 40 miljoen mensen tot de middenklasse toegetreden. En tegelijk kent dit werelddeel nog altijd een van de grootste kloven tussen arm en rijk.

Die sociale kloof heeft ook geleid tot populistische regeringen (zoals in Argentinië zelf), die tijdens debatten over abortus, euthanasie en het homohuwelijk in botsing kwamen met de kerkelijke hiërarchie – met inbegrip van Bergoglio zelf. De regeringen van Bolivia, Ecuador en Venezuela zijn allemaal met die hiërarchie in conflict geraakt over persvrijheid, democratie en mensenrechtenkwesties.

Tot slot komt de benoeming van Franciscus op een moment dat zich in Caracas nog altijd lange rijen vormen om de laatste eer te bewijzen aan Hugo Chávez, een man die zijn stempel heeft gezet op een heel decennium geschiedenis van Venezuela en Latijns-Amerika. Zijn aspirant-opvolgers proberen van hem een ‘seculiere heilige’ te maken, om zo zijn cultus voort te zetten en toegewijde steun aan het toekomstige beleid te waarborgen.

Misschien zal de komst van een Zuid-Amerikaan in het Vaticaan deze cultus van een leider à la Bolívar overschaduwen. Misschien is de benoeming van Franciscus gewoon bedoeld om te laten zien dat God niet is vergeten dat hij een Argentijns hart heeft. Hoe dan ook, vanaf 13 maart 2013 krijgt de nieuwe paus een bijzondere plaats in het hart van 483 miljoen Latijns-Amerikaanse katholieken.

Caroline Barros is hoofdredacteur van de Buenos Aires Herald, het Argentijnse dagblad waarin dit artikel gisteren verscheen.