Armenpaus aan hoofd van een zeer rijke Kerk

Paus Franciscus, die zelf een imago van soberheid heeft, leidt nu opeens een van ’s werelds rijkste multinationals. En haar financiën zijn schimmig.

Nog geen dag in functie, en paus Franciscus heeft zich al stevig in de markt gezet. Na zijn verkiezing verscheen hij zonder rode schoudermantel, gewoon in het wit: geen kerkelijke bling bling, maar soberheid. Hij koos de naam Franciscus, en liet melden dat hij daarmee verwees naar Franciscus van Assisi, de heilige die in armoede onder de armen wilde leven. Kortom: hier stond de paus van de armen.

Maar hier stond ook de nieuwe leider van wat waarschijnlijk de rijkste multinational ter wereld is: de Katholieke Kerk. Waarschijnlijk, want niemand weet hoe rijk de Kerk precies is. „De Kerk is op veel terreinen, vooral geloofszaken, gecentraliseerd”, zegt historicus John Pollard van de Universiteit van Cambridge. „Maar niet op financieel gebied.”

In het beste geval kun je iets zeggen over de rijkdom van de Kerk in een land of over de assets van het Vaticaan. Maar ook dat is hachelijk. De Kerk bezit veel onverhandelbare zaken: je kunt aan de fresco’s in de Sixtijnse Kapel, of aan de kapel zelf, geen prijskaartje hangen. Bovendien is de Kerk niet openhartig over financiële kwesties. Jaarverslagen van bisdommen en stichtingen zijn vaak niet gedetailleerd en veel geldstromen zijn niet of moeilijk te traceren.

Maar indicaties zijn er wel. In de VS bijvoorbeeld bezit de Kerk onder meer 6.800 scholen, 630 ziekenhuizen en 244 colleges en universiteiten, en heeft het meer dan één miljoen mensen in dienst, telde The Economist. Het tijdschrift publiceerde in 2012 een onderbouwde schatting van de balans van de Amerikaanse Kerk – of preciezer: alle instituten die opereren onder die vlag. Geschatte uitgaven in 2010: 170 miljard dollar (ruim 131 miljard euro), vooral aan gezondheidszorg en universiteiten. Ter vergelijking: Unilever draaide in 2010 44,3 miljard euro omzet.

Volgens The Economist is de Amerikaanse Kerk goed voor 60 procent van de totale rijkdom van de wereldwijde Katholieke Kerk. Dat zij 3 miljard dollar aan schadevergoedingen aan misbruikslachtoffers betaalt, onderstreept haar financiële kracht.

Ook de Katholieke Kerk in Duitsland is zeer welvarend, ontdekte politicoloog en journalist Carsten Frerk. Jarenlang onderzocht hij de Duitse bisdommen en parochies en hun bankrekeningen. In zijn Violettbuch Kirchenfinanzen schat Frerk dat de Duitse Katholieke Kerk, verdeeld over 27 bisdommen, zeker 75 miljard euro aan beschikbaar geld op bankrekeningen en in investeringen bezit, in zaken als vastgoed, mediabedrijven, brouwerijen, wijngaarden en aandelen. Daar komt ruim 100 miljard euro aan grond en vastgoed bij.

Waar komt de rijkdom vandaan? Gulle gelovigen? Zeker. Maar de Kerk is niet gebouwd op de collectezak. Sinds de Middeleeuwen, weet historicus Pollard, zijn via erfenissen en schenkingen en door verwevenheid met de staat uitgestrekte landerijen verworven. En dat telde op: was het land eenmaal in handen van de Kerk, dan bleef het daar. In de veertiende en vijftiende eeuw, zegt onderzoeker Frerk, was de helft van de grond in Europa in het bezit van de Kerk.

En dan het Vaticaan – nog geen halve vierkante kilometer in Rome. De huidige welvaart daarvan is voor een belangrijk deel gebaseerd op de flinke smak geld die het in 1929 kreeg van de Italiaanse staat. Dat was ter compensatie van het uitgestrekte gebied dat het in de negentiende eeuw was kwijtgeraakt aan de Italiaanse eenwording. Deze zogenoemde Kerkelijke Staat was een belangrijke bron van belastinginkomsten geweest. In ruil voor wat tegenwoordig volgens Pollard ongeveer 91 miljoen dollar zou zijn, erkende het Vaticaan de Italiaanse staat, waar de fascistische leider Mussolini toen regeerde.

Volgens Pollard luidde deze meevaller een periode van financiële bloei in, terwijl de rest van de wereld kampte met economische crisis. Het Vaticaan spreidde de vleugels, met diplomatieke missies, de ontwikkeling van toerisme, maar vooral: met grootschalige investeringen in vastgoed in onder meer het Verenigd Koninkrijk, Zwitserland en Frankrijk.

Dat rendeert nog altijd. Volgens een rapport uit 2012 van de Raad van Europa beheert een door geheimzinnigheid omgeven vastgoedfonds binnen het Vaticaan 680 miljoen euro aan vermogen. The Guardian onthulde onlangs dat verschillende prominente gebouwen in Londen, waaronder het pand met juwelier Bulgari in New Bond Street, eigendom zijn van het Vaticaan. In Duitsland profiteert de Kerk van het systeem van kerkbelastingen die de staat voor de Kerk int. Die leveren jaarlijks zo’n 5 miljard euro op.

De geslotenheid van de Kerk werkt fraude in de hand. In de aanloop naar de jongste pausverkiezing lijkt dit een belangrijk gespreksonderwerp onder de kardinalen te zijn geweest. Paus Franciscus wil volgens Vaticaanwatchers iets doen aan de schimmigheid waarmee de financiën van het Vaticaan zijn omgeven. Hij moet ook wel: het Instituut voor Religieuze Werken (IOR), de bank van het Vaticaan, voldoet niet aan de internationale regels tegen malversaties.